Ciirsi cas (xiddig)

Ciirsi cas (Ingiriisi: red dwarf) waa nooc xiddigyo yaryar oo cufnaantoodu ka hooseyso tan Shamsheedka. Iftiinkooda wuu daciif yahay, heerkulka dushoodana wuu hooseeya, taas oo ka dhigaysa in midabkooda u muuqdo casaan ama huruud-casaan. Sababtoo ah cufnaantooda yar, cadaadiska iyo heerkulka xudunta waa mid hooseeya, sidaas darteedna falcelinta nukliyeerka ee haydaroojiinka helyaam u beddelaysa aad bay u tartiib socotaa.

Ciirsiyada casa waa xiddigaha ugu badan tirada ee ku jira galaxyada Jidka Cadcad (Milky Way). Hase yeeshee, sababtoo ah iftiinkooda hooseeya, midkoodna isha qaawan lagu arki kari maayo cirka habeenkii. Xiddigga ugu dhow Shamsheedka, Proxima Centauri, waa ciirsi cas.

Sifooyinka jireed

Cufnaantooda waxay ku dhex jirtaa xadka u dhexeeya ilaa 8% ilaa 50% cufnaanta Shamsheedka. Kuwa ka yar xadkaas hoose ma bilaabi karaan gubidda haydaroojiinka, oo waxay noqdaan waxa loo yaqaan ciirsi buluug-madow (brown dwarf). Heerkulka dushooda inta badan waa ka hooseeya 4,000 kelfin. Iftiinkooda guud (luminosity) waxaa laga yaabaa inuu noqdo boqolkiiba qeyb yar oo mid Shamsheedka.

Isku-qasidda gudaha iyo cimriga dheer

Ciirsiyada casa ee yaryar waxay ka kooban yihiin gaaska convection-ka ah oo dhan xiddigga oo isku qasa. Taas macnaheeda waa in haydaroojiinka ku jira dusha sare la geeyo xudunta, sidaas darteedna shidaalka oo dhan la isticmaalo, ee ma aha oo keliya kan xudunta ku jira. Isku-darka gubidda tartiibka ah iyo isticmaalka shidaalka oo dhan wuxuu ka dhigaya cimrigooda mid aad u dheer — sannado tirillayan (trillion) badan, oo ka dheer cimriga hadda ee koonka.

Dhalaal-qarxa iyo firfircoonida magneetiga

Ciirsi cas badan waxay muujiyaan firfircoonaan magneetig xoog leh. Waxay soo daayaan dhalaal-qarax (flares) oo si degdeg ah kordhiya iftiinka ultraviolet iyo raajada. Noocyada aadka u firfircoon waxaa loogu yeeraa xiddigaha nooca UV Ceti. Dhalaalkan waxaa loo tixgeliyaa arrin muhiim ah marka lagu qiimeynayo suurtogalnimada nolosha meerayaasha ku wareegsan, waayo shucaaca xoog leh wuxuu saameyn karaa hawada meeraha.

Meerayaasha ku wareegsan

Baaritaanno badan ayaa muujiyay in meerayaal dhagax ah oo cabbirkoodu u dhow yahay Dhulka aad ugu badan yihiin agagaarka ciirsiyada casa. Maadaama xiddigga daciif yahay, aagga la degan karo (habitable zone) aad bay ugu dhow tahay xiddigga. Taas waxay keentaa in meeraha inta badan noqdo mid isku-xiran wareega (tidal locking), oo hal dhinac had iyo jeer xiddigga u soo jeedo. Nidaamka Proxima Centauri iyo TRAPPIST-1 waa tusaalooyin la baaray.