Cilmiga dhulka
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
2 luqadood
Cilmiga dhulka (Ingiriisi: Geology) waa cilmiga baaraya adkaha dhulka, dhagaxyada iyo macdanta ka kooban, hababka isbeddelka ku sameeya, iyo taariikhda dheer ee dhulku soo maray. Waxaa marmar loo yaqaan cilmiga macdanta, in kastoo macdantu tahay hal qaybood oo kaliya.
Cilmi-baarayaasha dhulku waxay ku shaqeeyaan laba dhinac: goobta (field) iyo shaybaarka. Goobta waxay ka qaadaan tusaale dhagax ah, waxay khariidadeeyaan lakabyada, waxayna cabbiraan jihada iyo miilka lakabyada. Shaybaarka ayaa lagu falanqeeyaa kiimikada dhagaxa, qaab-dhismeedka kristaalka, iyo da'da isotope-yada shucaaca leh lagu qiyaaso.
Noocyada dhagaxyada
Dhagaxyada waxaa loo qaybiyaa saddex nooc oo waaweyn. Dhagaxa ignous-ka ah wuxuu ka samaysmaa magma qaboojisay, ha ahaato gudaha dhulka ama dusha sare ee foolkaanaha. Dhagaxa sedimentary-ga ah wuxuu ka samaysmaa carro iyo burbur is dul saaray oo isku adkaaday, waxaana badanaa ku jira fosil. Dhagaxa metamorphic-ga ah waa mid isbeddelay kulayl iyo cadaadis sababtood, iyada oo aan gebi ahaanba dhalaalin. Saddexdaas waxay ku wareegaan meerto la yiraahdo wareegga dhagaxa.
Dhaqdhaqaaqa saxanada
Aragtida saxanada dhulka (plate tectonics) waxay sharraxaysaa in qolofta dhulka iyo qaybta sare ee joogtada ay u kala baxaan saxano waaweyn oo si tartiib ah u dhaqaaqaya. Meesha saxanadu isaga kala fogaadaan waxaa ka samaysma bannaan cusub oo badweynta hoosteeda ah; meesha ay isku dhacaan waxaa ka dhasha buuro, foolkaano iyo dhulgariir. Jeexa Weyn ee Bariga Afrika, oo Soomaaliya iyo Itoobiya soo dhex mara, waa tusaale caan ah oo saxanadu ku kala fogaanayaan.
Waqtiga juwoloojiga
Taariikhda dhulka waxaa loo qaybiyaa xilliyo iyo waqti-jadwal (geologic time scale) oo lagu saleeyay isbeddelka fosillada iyo cabbirka da'da shucaaca. Da'da dhulka waxaa lagu qiyaasaa qiyaastii 4.5 bilyan oo sannadood. Lakabyada carrada waxay caddayn u yihiin isbeddelka cimilada, badaha iyo nolosha xilliyadaas.
Adeegsiga
Cilmiga dhulka waxaa loo isticmaalaa raadinta biyaha dhulka hoostiisa, saliidda iyo gaaska, macdanta warshadaha, iyo tamarta kulaylka dhulka. Waxa kale oo lagu qiimeeyaa khataraha dhulgariirka, gooyada dhulka iyo daadadka, si loo dejiyo xeerarka dhismaha. Injineernimada dhismaha waaweyn, sida biyo-xireenada iyo waddooyinka, waxay ku tiirsan tahay warbixin juwoloojiyeed oo ku saabsan xasilloonida dhulka.