Cilminafsi

Cilminafsi (Ingiriisi: Psychology) waa cilmiga baara maskaxda iyo dabeecadda bini'aadamka iyo xayawaanka. Wuxuu daraaseeyaa sida dadku wax u arkaan, u xasuustaan, u barashadaan, u dareemaan, u go'aansadaan iyo sida ay isula dhaqmaan. Ereyga wuxuu ka soo jeedaa laba eray oo Giriig ah: 'psyche' (nafta ama maskaxda) iyo 'logos' (cilmi ama hadal).

Cilminafsi wuxuu isticmaalaa habab cilmiyaysan: tijaabooyin la xakameeyo, indho-indhayn, su'aalo-weydiin iyo falanqayn xisaabeed oo xog badan lagu qiyaaso. Waxaa loo kala qaybiyaa laba dhinac oo waaweyn: cilmi-baaris aasaasi ah oo raadinaysa sharciyada guud ee maskaxda, iyo dhinac la adeegsado oo lagu daaweeyo caqabadaha maskaxeed ama lagu hagaajiyo goobaha shaqada iyo waxbarashada.

Taariikh

Muddo dheer su'aalaha ku saabsan nafta waxay qayb ka ahaayeen falsafadda. Qarnigii 19-aad ayaa cilminafsi u soo baxay cilmi madax-bannaan markii la bilaabay in maskaxda lagu qiyaaso tijaabooyin sheybaar. Wilhelm Wundt ayaa lagu tiriyaa aasaasidii sheybaarka ugu horreeyay ee cilminafsiga tijaabada ah, oo la dhisay Leipzig sanadkii 1879. Qarnigii 20-aad waxaa is-daba-joogay dhaqdhaqaaqyo kala duwan: falanqaynta nafta (psychoanalysis) ee Sigmund Freud, dhaqan-eegga (behaviorism) oo diiradda saaray dabeecadda la arki karo, iyo kacaanka garashada (cognitive revolution) oo dib u soo celiyay daraasadda habka macluumaadka maskaxdu u farsameyso.

Qaybaha waaweyn

Cilminafsiga garashada wuxuu eegaa xasuusta, feejignaanta, luqadda iyo xallinta dhibaatooyinka. Cilminafsiga korriinka wuxuu raacaa isbeddellada dadka ka dhaca ilmanimada ilaa waayeelnimada. Cilminafsiga bulshada wuxuu baaraa saamaynta dadka kale ku yeeshaan qofka, sida u-hoggaansanaanta kooxda. Cilminafsiga shakhsiyadda wuxuu isku dayaa in uu qeexo sifooyinka joogtada ah ee qof kasta kala saara. Cilminafsiga caafimaadka (clinical psychology) wuxuu ku shaqeeyaa qiimaynta iyo daaweynta caqabadaha maskaxda, sida walbahaarka iyo murugada.

Habka cilmi-baarista

Baarayaashu inta badan waxay isticmaalaan tijaabo ay ku barbar dhigaan koox la maareeyay iyo koox xakameed, si loo ogaado sababta iyo saameynta. Habab kale waxaa ka mid ah daraasadda dabagalka ah ee dadka muddo dheer la socota, iyo daraasadda isbarbardhigga ah ee xiriirka laba shay ee aan sabab lagu caddayn karin. Sanadihii dambe waxaa soo shaac baxay su'aalo ku saabsan 'dhibaatada dib-u-celinta' (replication crisis), taasoo ah in natiijooyin badan oo hore aan mar kale la heli karin marka tijaabada la celiyo; taasi waxay keentay in la adkeeyo shuruudaha xogta iyo daahfurnaanta.

Anshaxa iyo xuduudaha

Cilmi-baarista dadka lagu sameeyo waxay u baahan tahay ogolaansho la faham (informed consent), ilaalinta xogta shakhsi ahaaneed iyo yareynta waxyeello suurtogal ah. Guddiyada anshaxa ee jaamacadaha ayaa mashaariicda hore u eega. Sidoo kale waxaa laga dooda in aqoonta cilminafsiga inta badan laga soo ururiyay bulshooyin qani ah oo reer galbeed ah, taasoo su'aal geliyaa in natiijooyinku dhammaan bulshooyinka ku habboon yihiin.