Cimilo

Cimilo (Ingiriisi: climate) waa celceliska iyo kala duwanaanshaha xaaladaha hawada ee meel gaar ah muddo dheer. Waxaa caadi ah in loo qiyaaso muddo 30 sano ah, si loo kala saaro isbeddellada maalinlaha ah iyo qaabka guud. Cabbirrada muhiimka ah waxaa ka mid ah heerkulka, roobka, qoyaanka, dabaysha, iyo cadaadiska hawada.

Cimilo iyo hawo (weather) ma aha isku mid. Hawo waa xaaladda saacaddan ama maalintan: roob, qorrax, ama dabayl. Cimilo waa qaabka soo noqnoqda ee xaaladahaas oo sanado badan lagu tiriyay. Sidaas darteed maalin qabow oo keliya ma beddelayso cimilada gobol.

Waxyaabaha cimilada go'aamiya

Ugu horrayn, tirada tamarta qorraxda ee gaarta meel waxay ku xidhan tahay dhigmaha (latitude). Meelaha dhulbaraha u dhow waxay hela iftiin toosan, taas oo keenta kulayl badan. Sidoo kale waxaa saameeya sarreynta dhulka (meelaha buuraleyda ah way qaboobaan), u dhowaanshaha badda, socodka biyaha badda ee kulul iyo qabow, iyo qaabka dabaylaha caalamiga ah. Buuraha waxay dabaysha xannibaan, taasoo hal dhinac roob badan siisa dhinaca kalena qallayl (hooska roobka).

Qaybaha cimilada

Nidaamka ugu caansan ee cimilada loo kala saaro waa kan Köppen, oo ku salaysan heerkulka iyo roobka iyo nooca dhirta ka baxda. Waxaa loo qaybiyaa qaybo waaweyn: kulaylaha qoyan (tropical), qallalan (arid iyo semi-arid), dhexdhexaad (temperate), qabow (continental), iyo baraf (polar). Soomaaliya iyo inta badan Geeska Afrika waxay ku dhacaan qaybaha qallalan iyo semi-arid, oo roobku ku yimaado xilliyo go'an.

Isbeddelka cimilada

Cimiladu waxay isbeddeshaa xilliyo dheer. Sababaha dabiiciga ah waxaa ka mid ah isbeddelka wareegga dhulka, falaadaha fulkaanooyinka, iyo firfircoonaanta qorraxda. Laakiin isbeddelka la arkay qarniyadii ugu dambeeyay waxaa inta badan lala xidhiidhiyaa korodhka gaasaska aqalka dhirta (carbon dioxide, methane) ee ka yimaada gubidda shidaalka fosil iyo isbeddelka isticmaalka dhulka. Natiijooyinka la sheegay waxaa ka mid ah kordhista heerkulka celceliska, sare u kaca heerka badda, iyo isbeddelka qaabka roobabka.

Sida loo cabbiro

Xogta cimilada waxaa laga ururiya saldhigyada hawada, doonyaha badda, dayax-gacmeedyada, iyo baaluunnada hawada. Wakhtiyada hore ee taariikhda laga baran karo caddaymo dadban: goobaha barafka (ice cores), siddooyinka geedaha, iyo lakabyada dhoobada badda. Modelka kumbuyuutarka ayaa loo isticmaalaa in lagu tijaabiyo sida nidaamku u falceliyo isbeddellada.