Ciqaab

Ciqaab waa dhib ama cawaaqib xun oo si ula kac ah lagu saaro qof ama koox, sababtoo ah fal ay galeen oo lagu tiriyo mid ka soo horjeeda xeer, qaanuun ama qaacido bulsho. Waxay caadi ahaan ka timaaddaa cid awood leh — dowlad, maxkamad, waalid, iskuul, ama urur — oo xaq u leh inay go'aanka fulisso.

Qaababka ciqaabtu waa kala duwan yihiin: ganaax lacag ah, xabsi, shaqo bulsho, ka saarid xilka ama xubinnimada, canaan dadweyne, iyo — nidaamyada qaar — ciqaab jireed. Xadka iyo noocyada la ogol yahay waxay ku xiran yihiin sharciga wadanka iyo heshiisyada xuquuqul-insaanka ee uu saxiixay.

Sababaha lagu caddeeyo

Falsafadda sharciga waxaa lagu kala saaraa laba fikir oo waaweyn. Midka koowaad (retributivism) wuxuu leeyahay ciqaabtu waa mudnaan: qofka fal xun galay wuxuu mudan yahay cawaaqib le'eg dhibkii uu geystay, iyadoon loo baahnayn natiijo mustaqbal. Midka labaad (consequentialism) wuxuu ciqaabta ku caddeeyaa faa'iidada laga filayo: ka hortag guud oo dadka kale cabsi geliya, ka hortag gaar ah oo qofka laftiisa ka joojiya, ilaalin bulsho markii xariga la xiro, iyo dib-u-habayn.

Nidaamyada casriga ah badankood waa isku dar labada fikir. Xukunka waxaa lagu qiyaasaa culayska falka (proportionality), niyadda dembiilaha, taariikhda hore, iyo duruufaha yareeya ama sii culeysta.

Ciqaabta sharciga iyo tan bulshada

Ciqaabta sharci ah waxay martaa habraac rasmi ah: eedeyn, maxkamadeyn, caddeyn, iyo xukun. Waxaa la filayaa in la ilaaliyo mabaadi'da nidaamka caddaaladeed sida 'ma jiro dembi ama ciqaab sharci hore u sheegin', xaqa difaaca, iyo raccfaan. Dhinaca kale, bulshadu waxay adeegsataa ciqaab aan rasmi ahayn: quusin bulsho, ceeb, ama ka gooyn beesha — kuwaas oo aan lahayn habraac cad.

Muranka socda

Waxaa laga dooda in xabsigu shaqadiisa gudo. Cilmi-baaris badan ayaa muujisay in xaqiijinta in la qaban doono ay ka saameyn badan tahay ka hortagga marka loo eego dhererka xukunka. Sidoo kale waxaa jira dood ku saabsan ciqaabta dilka ah, xabsiga fog ee aan raja lahayn, iyo sinnaan-la'aanta ku dhex jirta hab-dhaqanka ciqaabta, oo saameynteedu badanaa ku culus tahay kooxaha faqiirka ah ama kuwa laga tirada badan yahay. Bedelka loo yaqaan caddaaladda soo celinta (restorative justice) wuxuu diiradda saaraa magdhow iyo heshiisiin, halkii uu ka noqon lahaa dhib keliya.