View of Sulaymaniyah (Slemani) City in Winter SnowDiyar Muhammed · CC BY-SA 4.0 · Commons
Ciraaq (Carabi: العراق) waa dal ku yaal bartamaha Bariga Dhexe, oo caasimaddiisu tahay Baghdad. Dastuurka sannadka 2005 wuxuu Ciraaq ku tilmaamay dowlad federaal ah, madaxbannaan, oo nidaamkeedu yahay jamhuuri, wakiil-ka-hadle, baarlamaani ah. Maamul ahaan dalka wuxuu u qaybsan yahay 18 gobol (muḥāfaẓāt), saddex gobol oo ka mid ah — Erbil, Duhok iyo Sulaymaniyah — ayaa sameeya Gobolka Kurdistan ee ismaamulka leh, kaas oo dastuurku si cad u aqoonsan yahay gobol federaal ah oo hay'adihiisa hore sii wataa.
Bishii Noofembar 2024 Ciraaq waxay samaysay tirakoobka guud ee dadka iyo guryaha, oo ahaa kii ugu horreeyay ku dhawaad soddon sano. Natiijooyinka bilowga ah oo Ra'iisul Wasaare Mohammed Shia al-Sudani ku dhawaaqay 25-kii Noofembar 2024 waxay muujiyeen in tirada dadka ay gaartay 45,407,895, oo ay ku jiraan shisheeyaha iyo qaxootiga; ragga waxay ahaayeen 50.18% halka dumarku ahaayeen 49.82%. Tirakoobku wuxuu socday laba maalmood oo isku xigta (20–21 Noofembar 2024) waxaana loo tababbaray ku dhawaad 120,000 tirakoobe.
Hubanti la'aanTirooyinka tirakoobka waa in loo akhriyaa si taxaddar leh: natiijooyinka bilowga ah waxay ahaayeen 45.4 milyan, halka warbixinno warbaahineed gobolka ah oo dambe ay sheegeen in natiijada ugu dambaysa tahay 46.1 milyan. Isbeddelka u dhexeeya lama xaqiijin karo iyada oo aan la eegin daabacaadda rasmiga ah ee Wakaaladda Tirakoobka. Sidoo kale, tirakoobku wuxuu ahaa arrin siyaasadeed muran badan leh, gaar ahaan aagagga muranka leh sida Kirkuk.
Nidaamka siyaasadda
Awoodda sharci-dejinta waxaa hayo Golaha Wakiillada oo leh 329 kursi. Nidaamka wuxuu ku shaqeeyaa heshiisyo u dhexeeya bulshooyinka waaweyn — Carab Shiico, Carab Sunni iyo Kurdiyiin — taas oo keentay in samaynta dowladda ay badanaa qaadato bilo. Tusaale, ka dib doorashadii Oktoobar 2021, dalka wuxuu ku qaatay sannad dhan samaynta dowlad wadatashi ah oo Sudani hoggaamiyo, taasna waxay dib u dhigtay sharciyo muhiim ah iyo maalgelinta mashruucyada tamarta.
Doorashadii baarlamaanka waxay dhacday 11 Noofembar 2025, waxayna ahayd tii lixaad kadib 2003. Guddiga Sare ee Madax-bannaan ee Doorashooyinka (IHEC) wuxuu sheegay in ka-qaybgalku dhaafay 56% oo dhan qaranka, kororna ka ah 43% ee 2021; gobollada Kurdistan waxay muujiyeen heerarka ugu sarreeya, oo dhaafay 70% Erbil iyo Duhok. Xisbiga cusub ee Ra'iisul Wasaaraha, Dhisid iyo Horumar (al-Iʿmar wal-Tanmiya), wuxuu qaatay kooxda ugu weyn oo ah 46 kursi, halka isbahaysiga Dowladda Sharciga uu Nouri al-Maliki hoggaamiyo uu kaalinta labaad galay. Ma jirin xisbi keliya oo helay aqlabiyad wax go'aamisa.
Dhaqaalaha iyo saliidda
Ciraaq waa soo-saarka labaad ee saliidda cayriin ee OPEC ka dib Sacuudi Carabiya, waxayna ka mid ahayd toddobada dal ee ugu badan soo-saarka dareerayaasha batroolka adduunka sannadkii 2024. Sannadkii 2023 waxay lahayd 145 bilyan foosto oo kaydka saliid ah la xaqiijiyay, taas oo ah 17% kaydka Bariga Dhexe iyo 9% kaydka caalamka. Kaydka intiisa badan wuxuu ku yaal koonfurta Basra, aagga Diyala ee bari Baghdad, iyo Kirkuk ee waqooyi-bari. Sida IMF ay xisaabisay, dakhliga dhoofinta saliidda wuxuu ahaa qiyaastii 90% dakhliga guud ee dowladda 2023, taas oo dalka ka dhigaysa mid aad u nugul isbeddellada qiimaha suuqa.
Warbixinta Qodobka IV ee IMF ee 2025 waxay muujisay in kobaca qaybta aan saliid ahayn hoos u dhacay 13.8% (2023) ilaa qiyaastii 2.5% (2024), sababtoo ah maalgashi dowladeed yaraaday, isu-dheelitirnaan ganacsi liidata, iyo cidhiidhi maalgelin oo horseeday urursanaanta lacago la sugayo. IMF waxay saadaalisay kobac ah 1% oo qayb aan saliid ahayn iyo 3.1% kobaca GDP-ga dhabta ah sannadkii 2025, iyada oo sicir-barar 2.9% ah la filayo. IMF waxay xoogga saartay ballaarinta dhaqaalaha guud, ka-qaybgalka shaqada ee haweenka, iyo maaraynta shirkadaha dowladda.
Biyaha, cimilada iyo barakaca
Ciraaq waxay ku tiirsan tahay wabiyada Tigris iyo Furaat, oo labaduba ka soo bilaabmaan bannaanka xuduudaha dalka. Dhismaha biyo-xireennada wabiyada sare (gaar ahaan Turkiga iyo Iiraan) iyo abaar sii kordheysa ayaa yareeyay socodka biyaha. Xagaagii 2025 Wasiirka Kheyraadka Biyaha wuxuu joojiyay qorshayaasha beeraha Sebtembar, oo ay ku jirtay beerista sarreenka, sababtoo ah yaraanta biyaha; UNESCO waxay xustay in beerista xagaaga iyo jiilaalka 2025 la mamnuucay in ka badan 4 milyan hektar. Basra waxay la kulantay korodhka cusbada iyo wasakhaynta, taas oo keentay cudurro biyaha ku xiran, halka magaalooyin kale ay dad ku mudaaharaadeen yaraanta biyaha. Mas'uuliyiin Ciraaqi ah, sida warbaahinta gobolka ay soo xigatay, waxay sheegeen in dalka helayo wax ka yar 40% qaybtiisa wabiyada.
Colaadda Dowladda Islaamiga (ISIS) intii ugu darnayd waxay barakicisay in ka badan 6 milyan qof. Ilaa 2024, qiyaastii 4.8 milyan qof ayaa ku soo laabtay meelahoodii asalka ah, laakiin soo-noqodku keliya ma macnaha in xal waarayaa la helay. UNHCR waxay xustay in wali in ka badan 1 milyan qof yihiin barakacayaal gudaha ah, iyaga oo in ka badan 102,000 ku nool 20 xero oo ku yaal Gobolka Kurdistan. Ka sokow colaadda, barakac cimilo-keena ayaa kordhay: ilaa Sebtembar 2025, 31,001 qoys (186,006 qof) ayaa barakacsanaa sababo cimilo ah, 63% oo ka mid ahna waxay u guureen magaalooyinka.
Aragtiyo kala duwan
Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.
Iskuulka Federaalka
Ciraaq waa caddayn nool oo muujinaysa in federaalku aan ahayn kala qaybsanaan, ee yahay habka kaliya ee bulshooyin kala duwan lagu wada xukumo. Dastuurka 2005 wuxuu si cad u aqoonsanaa Gobolka Kurdistan iyo hay'adihiisa hore ee sii socda — Erbil, Duhok iyo Sulaymaniyah — taasna waa mabda' aan ka baaqsan karin. Waa muhiim in la eego in doorashadii Noofembar 2025 gobollada Kurdistan ay muujiyeen ka-qaybgalka ugu sarreeya, oo Erbil iyo Duhok ka badan 70%. Marka gobolku hay'ado leeyahay oo dadku dareemaan in codkoodu wax tarayo, ka-qaybgalku wuu kordhaa. Halkaas ayaa casharku u yaal Soomaaliya. Muranka Kirkuk iyo tirakoobka wuxuu na tusayaa in qaybsiga kheyraadka iyo xuduudaha lagama maarmaan in lagu heshiiso hore, ee ha lagu daahin. Dhexe-u-ururinta awoodda iyo dakhliga saliidda ma laha wax xasillooni ah.
Bayaanka iskuulka
Wuxuu difaacaa madax-bannaanida maamul-goboleedyada iyo qaybtooda kheyraadka. Dadaallada dhexe-u-ururinta wuxuu u akhriyaa xad-gudub awood. Danta maamul-goboleedka ayuu ka dhigaa cutubka aasaasiga ah ee falanqaynta.
Iskuulka Dhaqaale-Siyaasadeed Dhaleeceeya
Ciraaq waa muunad qumman ee dhaqaale saliid-ku-tiirsan oo ku xiran suuqa caalamiga. Marka 90% dakhliga dowladda ka yimaado dhoofinta saliidda, xukunka dhabta ah wuxuu ku jiraa qiimaha suuqa iyo shirkadaha waaweyn, ma aha baarlamaanka 329 kursi. Kobaca qaybta aan saliid ahayn oo ka dhacay 13.8% ilaa 2.5% wuxuu muujinayaa in dhaqaalaha aan lahayn saldhig wax-soo-saar dhab ah. Talooyinka IMF — ballaarinta dhaqaalaha guud iyo dib-u-habaynta shirkadaha dowladda — waxay inta badan culayska dhigaan dadka shaqaalaha, halka nidaamka dhoofinta kheyraadka uu sii socdo sida uu yahay. Ku dar biyo-xireennada dalalka sare iyo yaraanta biyaha: Ciraaq waxay helaysa wax ka yar 40% qaybteeda, in ka badan 4 milyan hektar oo beeris ah la mamnuucay. Kani waa nugaylnimo la abuuray, ma aha nasiib xun.
Bayaanka iskuulka
Gargaarka dibadda, nidaamka deynta iyo socodka raasumaalka wuxuu u akhriyaa xiriir xukun-saarid ah. Wuxuu si qaab-dhismeed ah u shakisan yahay dhexdhexaadnimada hay'adaha caalamiga ah. Falanqaynta actor-ka dibadda, danta ayuu ka dhigaa sharraxaadda caadiga ah.
Iskuulka Dheellitirka Hay'adeed
Su'aasha muhiim ee Ciraaq ma aha yaa guulaystay, ee waa: hay'adaha miyey shaqeeyaan? Tirakoobkii Noofembar 2024 — kii ugu horreeyay ku dhawaad soddon sano, 120,000 tirakoobe iyo 45.4 milyan qof — waa hal talaabo hay'adeed oo qiimo leh, laakiin faraqa u dhexeeya 45.4 milyan iyo 46.1 milyan uu warbaahinta sheegtay ayaa muujinaya in xogtu weli u baahan tahay daabacaad rasmi ah iyo hufnaan. Sidoo kale, sannad dhan lagu qaatay samaynta dowladda ka dib 2021 waxay dib u dhigtay sharciyo iyo maalgelinta mashruucyada tamarta — kaas waa qiimo la bixiyay oo la qiyaasi karo. Nidaam ku salaysan heshiisyo bulsho waaweyn ah wuxuu keeni karaa xasillooni, laakiin haddii aan la dhisin awood maamul iyo xisaab-ku-xigeen, doorashooyin dhacaya oo ka-qaybgalku kor u kacayo iyagu keligood ma dhalinayaan adeeg.
Bayaanka iskuulka
Wuxuu wax ka qoraa muraayadda awoodda dawladda iyo sii socodka hay'adaha. Waxa uu actors u arkaa dad xisaab-ku-socda, ma aha kuwo lagu tilmaamo eray qiimeyn ah. Wuxuu ka rajo badan yahay iskuulada kale in xal hay'adeed la gaadhi karo — taasi waa aaminsanaan hore, ma aha natiijo cilmiyeed.
