Cirjeex

Cirjeex (Ingiriisi: Jupiter) waa meeraha ugu weyn nidaamka qorraxda, waana kan shanaad marka laga tiriyo Qorraxda. Wuxuu ka mid yahay meerayaasha loo yaqaan 'meerayaal gaas ah' (gas giant), taas oo la macno ah inuu inta badan ka kooban yahay haydarojiin iyo heliyum, oo aan lahayn dul adag oo lagu joogsan karo sida Dhulka.

Cufnaantiisa waxay dhowr boqol jeer ka badan tahay tii Dhulka, waana mid ka culus dhammaan meerayaasha kale oo isku darsan. Cirjeex ayaa habeenkii si fudud lagu arki karaa isha qaawan, sababtoo ah waa mid ka mid ah walxaha ugu iftiin badan cirka. Sababtaas ayaa ka dhigtay in dadka hore, oo ay ku jiraan Baabuloonyiinta iyo Giriigta, ay isaga diiwaan geliyeen kumanaan sano ka hor.

Dhismaha iyo jawiga

Jawiga Cirjeex waxaa ka muuqda xariiqyo dul-dhaafaya oo midab kala duwan leh, kuwaas oo ka dhasha dabaylo xawaare sare leh iyo daruuro amooniya iyo curiyeyaal kale ka samaysan. Astaanta caanka ah waa 'Bar-tii Cas ee Weyn' (Great Red Spot), oo ah duufaan aad u ballaaran oo ilaa qarniyo la ilaalinayay. Cabbirka duufaantaas wuu is-beddelaa, sannadaha dambe ayaana la xaqiijiyay inay yaraatay.

Cirjeex isku wareegis mid ka mid ah kuwa ugu degdegsan meerayaasha: maalintiisu waa ku dhowaad toban saac. Wareeggii Qorraxda ku wareegayaa wuxuu qaadanayaa ku dhowaad 12 sano oo Dhul ah. Isku-wareegga degdegga ah wuxuu ka dhigay in meeraha uu dhinacyada dhexe ka balaadhan yahay oo cirifyada ka fidsan yahay.

Dayaxyada iyo giraanta

Cirjeex wuxuu leeyahay dayaxyo aad u tiro badan, oo cilmi-baarayaal weli kuwo cusub ku daraan. Afarta ugu waaweyn — Io, Europa, Ganymede iyo Callisto — waxaa lagu magacaabaa dayaxyada Galilean, waxaana Galileo Galilei ku arkay telescope sannadkii 1610-kii. Ganymede waa dayaxa ugu weyn nidaamka qorraxda oo dhan. Europa waxaa lagu qiyaasaa inuu hoosta baraf uu leeyahay bad biyo ah, taas oo ka dhigtay bar-tilmaameed muhiim ah baaritaanka nolosha. Cirjeex sidoo kale wuxuu leeyahay giraan-boodh khafiif ah, laakiin ma aha mid muuqda sida tan Saturn.

Beeg-magnaysiga iyo baaritaanka

Cirjeex wuxuu leeyahay beeg magnaysi (magnetic field) aad u xoog badan, kaas oo abuura goobo shucuur-culus ah oo halis ku ah aaladaha elektaroonigga ah. Dayax-gacmeedyo dhowr ah ayaa isaga booqday, oo ay ku jiraan Pioneer iyo Voyager, kuwaas oo ag maray, iyo Galileo iyo Juno, kuwaas oo wareegga meeraha galay. Juno, oo la gaadhsiiyay Cirjeex sannadkii 2016, waxay diirada saartay dhismaha gudaha, beeg-magnaysiga iyo hab-dabaylaha cirifyada.