Cufisjiidad
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
173 luqadood
Cufisjiidad (sidoo kale la yiraahdo cuf is-jiidad) waa xoogga is-jiidashada ka dhexeeya walxo kasta oo mise (mass) leh. Waa mid ka mid ah afarta is-dhexgal aasaasiga ah ee fiisigiska. Waa xoogga u yaraan awoodda marka la barbar dhigo is-dhexgallada kale, laakiin wuxuu shaqeeya masaafo aad u fog oo isugu darsama, sidaas darteed wuxuu qaabeeya dhismaha caalamka: dhulka, dayaxa, xiddigaha iyo galaxiyada.
Cufisjiidadda ayaa sababta in walxaha la sii daayo ay dhulka ku soo dhacaan, in dayaxa ku wareego Dhulka, iyo in Dhulka ku wareego Qorraxda. Sidoo kale waxay qayb weyn ka qaadataa mawjadaha badda (tides) iyo miisaanka (weight) ee jirka.
Sharraxaadda Newton
Isaac Newton qarnigii 17-aad wuxuu soo bandhigay sharcigii caalamiga ah ee cufisjiidadda. Sida sharcigaas, laba jir waxay is-jiidaan xoog uu la xiriiro tarankeenna mise-hooda, oo yaraada marka masaafada dhexdooda kordho — gaar ahaan xoogga wuxuu la yaraadaa laba-jibbaarka masaafada (inverse square). Qaacidada caadiga ah waa F = G·m₁·m₂/r², halkaas oo G ay tahay joogtada cufisjiidadda.
Aragtida guud ee isu-dheellitirnaanta
Sannadkii 1915, Albert Einstein wuxuu soo saaray aragtida guud ee relativity, taas oo cufisjiidadda ku sharraxaysa qalloocashada meel-waqtiga (spacetime) ee mise iyo tamar keeneen, ee ma aha xoog toos ah oo masaafada dhex mara. Walxaha waxay raacaan waddooyinka ugu toosan ee meel-waqtiga qalloocan. Aragtidan waxay sharraxday arrimo aan qaabkii Newton ku hagaagin, sida qalloocashada nuurka marka uu jir culus ag maro iyo is-beddelka wareegga Mercury.
Cufisjiidadda Dhulka
Dusha Dhulka, dedejinta cufisjiidadda (g) waxay ku dhow dhowdahay 9.8 mitir ilbiriqsi-labajibbaaran (m/s²). Qiimahan wax yar ayuu ku kala duwan yahay meelaha — waa wax yar ka weyn dhanka ulaha (poles) oo ka yar dhanka dhul-bareedka, sababtoo ah qaabka Dhulka iyo wareeggiisa. Sidoo kale wuxuu yaraada marka kor loo kaco.
Cilmi-baaris casri ah
Sannadkii 2015 waxaa markii ugu horreysay la cabbiray mawjadaha cufisjiidadda (gravitational waves) — gariiro meel-waqtiga ku dhex socda oo dhacdooyin waaweyn sida isku-dhaca godadka madow ay soo saaraan. Halka wali furan waa isku-xirka aragtida cufisjiidadda iyo mechanics-ka quantum-ka; aragti midaysan lama gaarin.