Cumar Mukhtaar

Cumar Mukhtaar (Carabi: عمر المختار) wuxuu ahaa macallin Qur'aan iyo hoggaamiye dagaal oo Liibiyaan ah, kaas oo muddo laba iyo toban sano ku dhow hoggaaminayay ololaha hubaysan ee ka dhanka ahaa maamulka gumeysiga Talyaaniga gobolka Cyrenaica (Barqa), bariga Liibiya. Wuxuu ka soo jeeday xaraakada Sanuusiyada, oo ah dariiqo diimeed oo Islaami ah oo xarumaheedu (zawaayadu) ku fidsanaayeen bariga Liibiya iyo saxaraha Sahara. Talyaanigu waxay qabteen sannadkii 1931-kii, waxaana lagu xukumay dil, taasoo dhammaad u ahayd iska-caabbintii ugu ballaadhnayd ee gobolka.

Habka uu u shaqeeyay wuxuu ku tiirsanaa kooxo yaryar oo faras iyo geel wata, oo weerarro degdeg ah ku qaada saf-gaadhsiinta ciidamada Talyaaniga, kadibna ku milma dhulka ay aqoonta u leeyihiin. Taageerada dadka reer-guuraaga ah ee gobolka ayaa u fidisay cunto, faras, iyo warbixin. Talyaanigu markii dambe waxay ku jawaabeen tallaabooyin culus oo ka dhan ah bulshada dhaqaalaha u gudbisa, oo ay ka mid ahaayeen guuris qasab ah iyo xero-ku-hayn.

Asalka iyo waxbarashada

Cumar Mukhtaar wuxuu ku dhashay bariga Liibiya qeybtii dambe ee qarnigii 19-aad, isagoo ka soo jeeda beel maxalli ah. Waxbarashadiisu waxay ku salaysnayd xarumaha Sanuusiyada, halkaas oo uu ku bartay Qur'aanka iyo culuumta diinta, kadibna uu noqday macallin. Sababtaas awgeed ayaa loogu yeedhi jiray "Sheekh". Xiriirka uu la lahaa dariiqada ayaa siiyay awood uu ku isku xiro beelaha kala duwan ee gobolka.

Dagaalka ka dhanka ah maamulka Talyaaniga

Talyaanigu wuxuu weeraray dhulalka Liibiya sannadkii 1911-kii, laakiin xakamayntu waxay muddo dheer ku koobnayd magaalooyinka xeebta. Kadib markii dowladda Fashiistaha ay talada la wareegtay Talyaaniga bilowgii 1920-meeyadii, waxaa la bilaabay olole cusub oo lagu qabsanayo dhulka gudaha. Cumar Mukhtaar ayaa noqday taliyaha guud ee kooxaha iska-caabbinta ee Cyrenaica. Dagaalku wuxuu ahaa mid dabaa'ici ah (guerrilla): weerar iyo dib-u-gurasho, halkii ay ka ahaan lahayd dagaallo saf toosan.

Bartamihii iyo dabayaaqadii 1920-meeyadii, ciidamada Talyaanigu waxay adeegsadeen habab lagu gooyo taageerada bulshada: guuris qasab ah oo lagu kaxeeyay tirooyin badan oo reer-guuraa ah, ku-xannibid xerooyin, iyo xayiraad lagu joojinayo iibka iyo socodka xoolaha. Waxa kale oo la dhisay xayndaab dheer oo ku teedsan xuduudda Masar si looga hor istaago sahayda iyo hubka ka soo gala dibadda.

Qabashada iyo dilka

Sannadkii 1931-kii ayaa Cumar Mukhtaar lagu qabtay dagaal, waxaana la hor keenay maxkamad milatari oo Talyaani ah. Xukun dil ah ayaa lagu riday, waxaana toogashadiisa la fuliyay iyadoo dad badan oo maxaabiis ah iyo dad rayid ah la soo saaray. Dhimashadiisa ka dib, iska-caabbinta hubaysan ee Cyrenaica waxay si degdeg ah u yaraatay.

Xusuusta

Cumar Mukhtaar waxaa lagu xusaa Liibiya iyo dalal badan oo Carabi ah astaan u ah is-hortaagga gumeysiga. Sawirkiisa ayaa lacagta Liibiya lagu daabacay xilliyo kala duwan, waxaana magaciisa loo bixiyay wadooyin iyo goobo caam ah. Filimka 1981-kii ee "Lion of the Desert" ee uu jilay Anthony Quinn ayaa nolashiisa gaarsiiyay dhagaystayaal caalami ah, in kastoo filimku uu leeyahay dhinacyo la dooday oo taariikhda dhabta ah ka duwan.