Curiye

Curiye waa erey Af-Soomaali ah oo inta badan loo isticmaalo macnaha "curiyaha kiimikada" (chemical element): walax aan lagu kala jari karin hab kiimikaad oo caadi ah, oo atamyadeedu leeyihiin tiro isku mid ah oo borotoon ah. Tirada borotoonnadaas waxaa la yiraahdaa tirada atamiga, waana tan lagu kala saaro curiyayaasha.

Ereyga qudhiisa, marka la eego luqadaha kale, waxaa loo adeegsadaa dhowr macne oo kala duwan: qayb aasaasi ah oo wax ka mid ah (tusaale: curiyaha nidaam), astaan xisaabeed oo ka tirsan koox (set), iyo sidoo kale magacyo shirkado, halabuur iyo shaqsiyaad. Sidaas darteed qoraallada tixraaca ah, cinwaanka "Element" waxaa badanaa loogu talagalay bog kala-saaris macne.

Curiyaha kiimikada

Curiye kiimikaad wuxuu ku kala duwan yahay kuwa kale tirada borotoonnada ku jira xudunta atamka. Atamyada isla curiye ah ee leh tiro kala duwan oo niyuutaroon ah waxaa la yiraahdaa isotoob. Curiyayaasha waxaa lagu qoraa astaan xaraf ah, tusaale ahaan H (haydarojiin), O (ogsijiin), Fe (bir). Isku-darka laba curiye ama in ka badan wuxuu dhalinayaa walax isku-dhafan (compound).

Miiska xilliyeedka

Curiyayaasha waxaa lagu habeeyaa miiska xilliyeedka (periodic table), oo lagu kala dhigo tirada atamiga iyo qaabka iileegtaroonnadu u dhaqmaan. Safafka toosan (kooxaha) waxay isu keenaan curiyayaal si isku dhow u falgala. Habkan waxaa la abuuray qarnigii 19-aad, waxaana lagu saleeyay in sifooyinka curiyayaashu si xilliyeed u soo noqnoqdaan marka la sii kordhiyo miisaanka ama tirada atamiga.

Isha curiyayaasha

Curiyayaasha qaarkood si dabiici ah ayaa dhulka looga helaa, halka kuwo kale lagu sameeyo qalab cilmi-baaris ah sida reactor-yada nukliyeerka iyo qalabka fallaadhaha atamiga ku garaaca. Curiyayaasha aadka u culus ee la sameeyo waa kuwo si degdeg ah u burburaya (radioactive), taasoo adkaynaysa cabbiraadda sifooyinkooda.