Curiye kimiko

Curiye kimiko (Ingiriisi: chemical element) waa walax aan la kala saari karin habab kimiko caadi ah, oo ka kooban atamyo dhammaantood leh isku tiro protoon oo ku jira nucleus-ka (xudunta atamka). Tiradaas protoon waxa loo yaqaan tirada atamiga, waana tii go'aamisa curiyaha uu atamku ka tirsan yahay.

Curiyayaasha waxay ka kooban yihiin waxyaabaha la taaban karo oo dhan. Marka laba ama in ka badan oo curiyayaal ah isku xidhmaan xidhmo kimiko, waxay sameeyaan iskudhis (compound), sida biyaha oo ka kooban hydrogen iyo oksijiin. Kala-soocidda iskudhisyada waxay u baahan tahay falcelin kimiko, halka curiyaha keliya loo kala saari karo oo keliya habab nukliyeer ah.

Tirada atamiga iyo isotoobyada

Tirada protoonnada ee nucleus-ka waa astaanta curiyaha. Tirada neutron-nada ayaa laga yaabaa inay kala duwanaato: atamyo isku curiye ah laakiin kala duwan tirada neutron-nada waxaa loo yaqaan isotoob. Isotoobyada isku curiye ah waxay leeyihiin sifooyin kimiko isku dhow, laakiin miisaan iyo deggenaansho nukliyeer kala duwan. Qaar ka mid ah isotoobyada waa shucur-bixiyeyaal (radioactive), taasoo micnaheedu yahay in nucleus-kooda burburo oo isu beddelo curiye kale.

Miiska xeer-beegtiga

Curiyayaasha waxaa lagu habeeyaa miis loo yaqaan miiska xeer-beegtiga (periodic table), oo lagu qorto siday tirada atamiga u kordheyso. Curiyayaasha ku jira isku tiiriq (group) waxay inta badan leeyihiin sifooyin kimiko la mid ah, sababtoo ah waxay leeyihiin qaab-dhismeed elektaroon ah oo isku eg dabaqadda dibadda. Nidaamkan asal ahaan waxaa soo bandhigay Dmitri Mendeleev qarnigii 19aad, kadibna waxaa lagu cusboonaysiiyay aqoonta qaab-dhismeedka atamka.

Kala qaybsanaanta iyo astaamaha

Curiyayaasha waxaa loo qaybiyaa birro (metals), kuwa aan birro ahayn (nonmetals) iyo kuwa dhexdhexaad ah (metalloids). Birooyinka waxay wax gudbiyaan koronto iyo kulayl, waxayna kala baxaan. Curiye kastaa waxaa loo yaqaan astaan xarf ah, sida H (hydrogen), O (oksijiin), Fe (bir), Au (dahab). Astaamahaas waxaa laga soo qaatay magacyo Laatiin ah ama magacyo caalami ah.

Ilaha curiyayaasha

Curiyayaasha fudud, gaar ahaan hydrogen iyo helium, waxay ka soo jeedaan xaaladdii hore ee caalamka. Kuwa culus waxay samaysmaan gudaha xiddigaha iyo dhacdooyinka qarxa ee xiddigaha (supernova). Curiyayaasha ugu culus dabadeed waxaa lagu sameeyaa oo keliya shaybaarrada, iyagoo inta badan si degdeg ah u burburaya.