Curyaan
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Curyaan waa eray Af-Soomaali ah oo lagu tilmaamo qof ay qaybo ka mid ah jidhkiisa — badanaa lugaha ama gacmaha — dhaqdhaqaaq buuxa u samayn karin. Erey-bixinta caamka ah, "curyaannimo" waxay ka dhigan tahay luminta ama yaraanta awoodda dhaqaajinta xubin jidh ah, iyadoo sababta laga soo bilaabo dhalashada ilaa cudur ama dhaawac dambe.
Isticmaalka casriga ah ee dhaqanka caafimaadka iyo xuquuqda, ereyada la doorbido waa "qof naafo ah" ama "qof leh baahi gaar ah", maadaama "curyaan" mararka qaar loo adeegsado si hoos-u-dhigid leh. Hay'addaha bulshada iyo warbaahinta Soomaaliyeed labada erey ayaa wali la kulmaa, laakiin dhaqdhaqaaqyada u ololeeya xuquuqda dadka naafada ah waxay ku booriyaan in luuqadda lagu bilaabo qofka, ee ma aha xaaladdiisa.
Macnaha caafimaadka
Dhinaca caafimaadka, curyaannimada dhaqdhaqaaqa waxay ka dhalan kartaa khalkhal ku yimaadda maskaxda, laf-dhabarta, xididdada dareenka (nerves), muruqyada ama kala-goysyada. Tusaalooyinka caanka ah waxaa ka mid ah dhaawaca laf-dhabarta oo hakiya farriimaha maskaxda, cudurka dabaysha (istaroog) oo hal dhinac oo jidhka jilciya, curyaannimada caruurta ee maskaxda (cerebral palsy), iyo cudurro muruqyada dhiba. Polio, oo hore uga jiray gobolka, wuxuu sidoo kale sababi jiray curyaannimo joogto ah caruurta dhexdeeda.
Daaweynta iyo maaraynta waxay ku wajahan tahay sii wadista awoodda haray iyo ka hortagga dhibaatooyinka labaad. Waxaa ka mid ah jimicsiga daawaynta (physiotherapy), qalabka gargaarka sida kuraasta curcurka, ulaha, iyo xubnaha macmalka ah, iyo tabobarka nolol-maalmeedka. Dhinaca deegaanka, ka-dhigidda dhismayaasha iyo gaadiidka wax la geli karo waa qayb muhiim ah oo ka dhimaysa caqabadaha.
Aragtida bulshada iyo xuquuqda
Fikradda cusub ee naafonimada waxay ku doodaysaa in caqabadda ugu weyn ay ka timaaddo qaab-dhismeedka bulshada — jidad aan la mari karin, waxbarasho aan la heli karin, iyo aragti taban — halkii ay ka timaaddo oo keliya xaaladda jidhka. Heshiiska Qaramada Midoobay ee Xuquuqda Dadka Naafada ah wuxuu dhigayaa in dowladuhu qaadaan tallaabooyin ku dammaanad qaadaya waxbarasho, shaqo, caafimaad iyo ka-qaybgal siyaasadeed oo sinnaan ku dhisan.
Soomaaliya iyo gobolka Geeska Afrika, tirada dadka curyaannimo dhaqdhaqaaq leh waxay saameyn ku leedahay taariikhda colaadaha, miinooyinka iyo dhaawacyada rasaasta, iyo daciifnimada adeegga caafimaadka. Ururro maxalli ah oo dadka naafada ah ay hoggaamiyaan waxay u ololeeyaan tababar xirfad, gargaar qalab ah, iyo beddelidda erey-bixinta hoos-u-dhigidda leh.