D-block
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
39 luqadood
D-block waa qayb ka mid ah shaxda xeeliyada (periodic table) ee curiyeyaasha ay elektarooniyadooda dambe ku galaan orbitalka d. Orbitalka d wuxuu qaadi karaa ugu badnaan toban elektaroon, sidaa darteed d-block wuxuu ka kooban yahay toban tiir (group) oo shaxda dhexda ah, laga bilaabo kooxda 3 ilaa kooxda 12.
Curiyeyaasha d-block waxaa badanaa loo yaqaan 'birta kala-guurka' (transition metals). Dhammaantood waa biro: waxay leeyihiin kuleyl-gudbin iyo koronto-gudbin sarreeya, heerkul dhalaalid iyo karkarid sarreeya, oo waxay yeelan karaan heerar kala duwan oo oksideyshan ah. Tusaalooyin caan ah waxaa ka mid ah birta (Fe), naxaasta (Cu), titanium (Ti), chromium (Cr), nikkel (Ni), iyo dahabka (Au).
Dhismaha elektaroonigga
Qaabka guud ee dhismaha elektaroonigga d-block waa (n−1)d ka dib oo ns ah, taas oo micnaheedu yahay in orbitalka d ee heerka hoose ka buuxsamo ka dib marka orbitalka s ee heerka sare bilaabmo. Xaaladdan waxay keenaysa in tamarta orbitalka d iyo tan s aad isugu dhow yihiin, sidaa darteed elektaroonnada u dhexeeya way ka qaybqaadan karaan xiriirinta kiimikada. Waxaa jira kiisas gaar ah — sida chromium iyo naxaasta — halkaas oo qaabka dhabta ah kaga duwan yahay saadaasha fudud, sababtoo ah xasilloonida orbital nus-buuxa ama buuxa.
Sifooyinka kiimikada
Sababtoo ah heerar oksideyshan badan, curiyeyaasha d-block waxay samaystaan xeryahood midab leh oo badan, waxayna caan ku yihiin samaynta 'complex' (isku-xir kooxeed) ee ay ligand-yo ku hareeraysan yihiin ion-ka birta. Sifadan waa saldhigga kiimikada isku-xirka (coordination chemistry). Sidoo kale, curiyeyaal badan oo d-block ah waxay u shaqeeyaan sida catalyst-yo warshadeed, tusaale ahaan birta ku jirta habka Haber iyo platinum-ka ku jira gaadhiyada saafiyeynta neefta.
Xadka iyo qaybaha
D-block wuxuu ka kooban yahay afar saf (period): safka 4 (Sc ilaa Zn), safka 5 (Y ilaa Cd), safka 6 (laga bilaabo Hf ilaa Hg), iyo safka 7 (laga bilaabo Rf) oo curiyeyaashiisa qaarkood ay yihiin kuwo shaybaarka lagu soo saaray oo aad u degganaan la'. Kooxda 12 — zinc, cadmium, mercury — mararka qaar laga saaraa qeexidda 'birta kala-guurka' maxaa yeelay orbitalkooda d wuu buuxsan yahay oo lama isticmaalo xiriirinta caadiga ah.