Dabar go'

Dodo (magaca sayniska: Raphus cucullatus) waa shimbir aan duulin karin oo lagu yaqiinnay jasiiradda Mauritius ee badweynta Hindiya. Waxay ka mid ahayd qoyska qoolleyaha iyo dooyaha (Columbidae), waana ilaa maanta tusaalaha ugu caansan ee dabar-go'a noocyada la mid ah oo dad keeneen.

Ereyga Soomaaliga ah ee "dabar go'" macnihiisu waa in nooc si buuxda u baaba'o oo aan mar dambe nool laga helin. Dodo waxaa loo isticmaalaa astaan lagu sharraxo geeddi-socodkaas, maadaama diiwaanka taariikhda uu muujinayo in shimbirtu meesha ka baxday muddo gaaban ka dib markii dadku degeen jasiiradda.

Muuqaalka iyo nolosha

Sawirrada iyo qoraallada hore waxay muujinayaan shimbir culus, jidh weyn leh, baalal gaagaaban oo aan duulis u shaqayn karin, iyo af (gooye) balaadhan oo qalloocan. Sababtoo ah jasiiradda ma lahayn ugaadhsadayaal waaweyn oo naasleyda ah, awoodda duulista ayaa la waayay — arrin caadi ah shimbiraha jasiiradaha ku nool. Cuntadeeda waxaa loo malaynayaa inay ahayd midho iyo waxyaabo dhulka laga helo.

Xiriirka dadka iyo dabar-go'a

Maraakiibta Yurub ee ku soo maray Mauritius qarnigii 16-aad iyo 17-aad ayaa diiwaan galiyay shimbirta. Baaba'a waxaa lagu macneeyaa dhawr sabab oo isku dhafan: ugaarsi ay badmaaxiintu sameeyeen, iyo — sida ay badi cilmi-baarayaashu carrabka ku adkeeyaan — xayawaanka dadku keeneen sida jiirka, doofaarka iyo eeyaha oo cunay ukunta iyo dhalaanka, weliba beddelaadda deegaanka. Diiwaanka arag ee la aaminsan yahay wuxuu ku dhammaanayaa qarnigii 17-aad.

Muhiimadda cilmiga iyo dhaqanka

Dodo waxay noqotay tusaale culeys leh oo lagu barto sida degitaanka dadka jasiiradaha uu u beddelo nidaamka nolosha. Cilmi-baarista hidde-sidaha (DNA) waxay xoojisay in Dodo ay xiriir dhow la leedahay qoolleyda, gaar ahaan noocyo hadda ku nool gobolka Aasiya-Baasifig. Barnaamijyada ilaalinta dabiiciga ah ee casriga ah waxay inta badu Dodo u adeegsadaan tusaale muujinaya in dabar-go'u yahay wax aan laga soo laaban karin.