Dabeecadda

Dabeecadda (Ingiriisi: personality trait) waa astaan joogto ah oo qofka lagu kala saaro dadka kale marka la eego habka uu wax u dareemo, u fikiro iyo u dhaqmo. Cilmi-nafsiga wuxuu dabeecadda u qaataa qiyaas soconaya oo bar-bar leh: qof kastaa meel ka galaa xariiq u dhaxaysa laba dhinac, tusaale ahaan bulsho-jecel ilaa gooni-jecel. Dabeecadda sidaas darteed ma aha qaybo kala go'an, ee waa heerar.

Farqiga u dhexeeya dabeecad iyo xaalad (state) waa mid muhiim ah. Xaalad waa waxa qofku dareemayo hadda — sida walwal maalin gaar ah ku dhacay. Dabeecad waa mid ku celceliya waqti dheer iyo goobo kala duwan. Cabbirka dabeecadda badanaa lagu sameeyaa su'aalo qofku isku sharraxo, mararka qaarna warbixin ka timaadda dad qofka yaqaan.

Taariikhda fikradda

Fikradda in dad leeyihiin dabeecado kala duwan waa mid hore, laakiin qaabkeeda cilmiyaysan wuxuu bilowday qeybta hore ee qarniga 20-aad. Cilmi-baarayaal waxay ka bilaabeen ereyada luqadda ay dadku isku sharraxaan, kadibna hab xisaabeed loo yaqaan 'factor analysis' ayaa loo isticmaalay in ereyada isku dhow lagu soo koobo tiro yar oo qaybo weyn ah. Habkan wuxuu horseeday moodallo dabeecad ah oo laba ilaa lix qaybood ka kooban.

Shan qaybta waaweyn

Moodalka ugu caansan cilmi-baarista casriga ah waa kan shan qaybood: furfurnaan xagga waaya-aragga (openness), habaysnaan iyo shaqo-ilaalin (conscientiousness), bulsho-jeclaan (extraversion), la-heshiisiin (agreeableness), iyo xasillooni-la'aan shucuureed (neuroticism). Qayb kastaa waxay hoos yeelato astaamo yar yar. Moodalka waxaa lagu helay luqado iyo bulshooyin kala duwan, in kastoo qaabkiisu aan si isku mid ah u soo bixin meel walba.

Asalka iyo isbeddelka

Cilmi-baaris ku saabsan mataanaha iyo qoysaska waxay tilmaamaysaa in dhaxalka iyo deegaanka labaduba qayb ka qaataan farqiga dabeecadda dadka dhexdooda. Dabeecadda waxay xasilloonaanshaha ugu badan gaartaa qofka weynaada, laakiin gebi ahaan ma aha adkeyn: waxaa la arkay isbeddello tartiib ah oo la xiriira da'da, shaqada, iyo xaaladaha nolosha.

Isticmaal iyo dood

Cabbirada dabeecadda waxaa loo isticmaalaa cilmi-baaris caafimaad-maskaxeed, waxbarasho, iyo xulashada shaqaalaha. Doodo jira waxaa ka mid ah in su'aalaha qofka isku sharraxo ay saameyn karto rabitaanka qofka in uu si wanaagsan u muuqdo, iyo in xogta laga soo ururiyay dalal Reer Galbeedka aan mar walba lagu qiyaasi karin bulshooyinka kale. Sidoo kale, dhaqanka qofka wuxuu si weyn ku xiran yahay xaaladda goobta, ee ma aha dabeecadda oo keliya.