Dabiiciga

Dabiiciga (ama dabeecadda) waa erey lagu tilmaamo dunida jirta ee ka kooban nolosha, cimilada, dhulka, biyaha iyo hawada, oo aan si toos ah u ahayn wax bini'aadamku sameeyay. Erayga waxaa sidoo kale loo isticmaalaa xeerarka guud ee dhaqdhaqaaqa walxaha, sida cuf-jiidashada iyo isbeddelka kulaylka.

Macnaha erayga ma aha mid go'an. Marmar wuxuu ka hadlayaa dhammaan koonka iyo waxa ku jira, marna wuxuu ka hadlayaa oo keliya meelaha aan la dhisin ee sida duurka, kaymaha iyo badaha. Kala-soocidda u dhaxaysa 'dabiici' iyo 'sinaadi' waa mid dad-samays ah, maadaama bini'aadamkuna uu qayb ka yahay nidaamyada nooleeyaha.

Asalka erayga

Ereyga Ingiriisiga ah ee 'nature' wuxuu ka soo jeedaa Laatiinka 'natura', oo macnaheedu yahay 'dhalasho' ama 'sifada asaasiga ah ee wax'. Falsafadda Giriigga hore waxaa loo isticmaali jiray ereyga 'physis', kaas oo tilmaamayay habka wax u koraan oo u isbeddelaan. Af-Soomaaliga, ereyga 'dabeecad' wuxuu labada macne isku haystaa: caadada qofka iyo dunida noolaha.

Qaybaha lagu daro

Marka si cilmiyeed loo eego, dabiiciga waxaa badanaa loo kala saaraa qaybo: xoolaha iyo dhirta (bayooloji), dhagaxa iyo qaab-dhismeedka dhulka (jiyoloji), hawada iyo cimilada (meteorology), iyo biyaha (hydrology). Sayniska nidaamka deegaanka (ecology) wuxuu daraaseeyaa sida qaybahaasi isugu xiran yihiin, isla markaana tamarta iyo walxuhu u wareegaan.

Xiriirka bini'aadamka

Beeraha, xoolo-dhaqashada, macdan-qodista iyo magaalo-dhiska ayaa si weyn u beddelay dhulka. Falalkan waxay keeneen isbeddel cimilo, yaraanta noocyada noolaha, iyo faragelin wareegga biyaha. Dawladaha iyo hay'adaha caalamiga ah waxay dejiyaan heshiisyo iyo xeerar lagu maamulo isticmaalka kheyraadka, sida deegaanno la ilaaliyo iyo xadka soo-saarka gaaska.

Aragtida dhaqanka iyo diinta

Bulshooyin badan waxay dabiiciga ka dhigeen il macne iyo sharci. Diinta Islaamka, dhulka iyo waxa ku nool waxaa loo arkaa astaamo tilmaamaya abuurka, bina'aadamkuna wuxuu leeyahay mas'uuliyad ilaalin. Dhaqanka Soomaalida, geedaha sida geedka weyn ee tuulada, ceelasha iyo daaqa waxaa lagu maamulaa xeer beeleed lagu qaybiyo isticmaalka.