Dadyowga Cushitic

Dadyowga Cushitic (Ingiriisi: Cushitic peoples) waa magac guud loo isticmaalo bulshooyinka ku hadla luqadaha laanta Cushitic. Laantaas waa mid ka mid ah laamaha waaweyn ee qoyska luqadaha Afroasiatic, kaas oo sidoo kale ka kooban yahay laamaha Semitic, Berber (Amazigh), Chadic iyo Masiirida hore (Egyptian). Bulshooyinkan badankood waxay ku nool yihiin Geeska Afrika iyo dhulalka ku xiga: Soomaaliya, Itoobiya, Jabuuti, Eritrea, Kenya iyo qaybo ka mid ah Suudaan iyo Tanzania.

Erayga "Cushitic" waa istilaax luqadeed (linguistic), ma aha mid isir ama dhiig lagu qiyaaso. Waxaa laga soo qaatay magaca "Kush" ee kitaabbada diiniga hore, laakiin aqoonyahannada casriga ah waxay u isticmaalaan oo keliya si loo kala saaro koox luqado xiriir leh. Sidaas darteed dadyowga lagu tiriyo Cushitic waxay leeyihiin dhaqan, diin iyo taariikh kala duwan.

Kala qaybsanaanta luqadeed

Luqadaha Cushitic caadi ahaan waxaa loo qaybiyaa dhowr qaybood: Cushitic Waqooyi (oo ay ku jirto Beja), Cushitic Bartamaha (luqadaha Agaw ee Itoobiya iyo Eritrea), iyo Cushitic Bari (oo ay ka mid yihiin Af-Soomaali, Afaan Oromo, Afar, Saho, Sidaamo iyo Hadiyya). Waxaa kale oo si taban laga doodaa qayb la yiraahdo Cushitic Koonfureed, oo ay ku jiraan luqado yaryar oo Tanzania iyo Kenya lagu hadlo, sida Iraqw iyo Dahalo.

Nolol-maalmeedka iyo dhaqaalaha

Bulshooyinka Cushitic ku hadla waxay leeyihiin habab dhaqaale kala duwan. Qaar, sida Soomaalida, Afarta iyo qaybo ka mid ah Oromada, waxay si dheer ku tiirsanaayeen xoolo-dhaqashada guuritaanka ah — geel, ari iyo lo'. Kuwo kale, sida Sidaamada, Kambaatada iyo dadka Agaw, waxay ku nool yihiin beeraha buuraleyda: bariis-bad, sarreen, garbanyo iyo dhirta enset (mooska Itoobiya). Ganacsiga xeebaha Badda Cas iyo Badweynta Hindiya sidoo kale wuxuu qayb muhiim ah ka ahaa dhaqaalaha bulshooyinka xeebta.

Diin iyo dhaqan

Islaamka waa diinta ugu badan bulshooyinka Cushitic ee xeebaha iyo dhulalka bannaanka ah, sida Soomaalida, Afarta, Sahada iyo Bejada. Kiristaanka Ortodokska Itoobiya wuxuu saldhig weyn ku leeyahay dadka Agaw iyo qaybo ka mid ah bulshooyinka koonfurta Itoobiya, halka diinno dhaqameed hore, sida caabudista Waaqa ee dhaqanka Oromada, weli raad ka leeyihiin caadooyinka. Nidaamyada siyaasadeed dhaqameed, sida Gadaa ee Oromada iyo xeer-beegtida beelaha Soomaalida, waxay muujinaan hab maamul degaan oo aan dawlad-dhexe ku tiirsaneyn.

Taariikh iyo cilmi-baaris

Aqoonyahannada waxay caadi ahaan u maleeyaan in luqadaha Cushitic ay ka soo faafeen waqooyi-bari Afrika, kadibna ay kala qaybsameen kumanaan sano ka hor. Cilmi-baarista taariikhda hore ee dadyowga Cushitic waxay isku dartaa luqad-baaris (comparative linguistics), qadiimi-baaris (archaeology) iyo daraasadda hidde-sidaha. Natiijooyinka hidde-sidaha waxay muujiyeen in bulshooyinka Geeska Afrika ay isku qasan yihiin xididdo Afrikaan ah iyo kuwo ka yimid waqooyi-bari, laakiin xiriirka luqadda iyo hidde-sidaha ma aha mid si joogto ah isku raacaya.