full-scale Russo-Ukrainian war – full-scale invasion of Ukraine by Russia starting on 24 February 2022, part of Russo-Ukrainian War [edit]Viewsridge · CC BY-SA 4.0 · Commons
Dagaalka Russka-Ukraine waa colaad hubaysan u dhaxaysa Ruushka iyo Ukraine oo bilaabatay bishii Febraayo 2014. Waxay ku bilaabatay in ciidamo hubaysan oo aan calaamado militari qaadan la wareegaan xarumaha muhiimka ah ee jasiiradda Crimea, kaddibna Moscow ku dhawaaqday inay Crimea ku darsatay dhulkeeda 18-kii Maarso 2014. Golaha Guud ee Qaramada Midoobay ayaa 27-kii Maarso 2014 qaatay qaraar sheegay in aftidii 16-ka Maarso ay ahayd mid aan sharci ahayn, isagoo cod ah 100 taageerid, 11 diidmo iyo 58 ka aamusid.
Colaaddu waxay kaddib ku fidday gobollada Donetsk iyo Luhansk (Donbas), halkaas oo kooxo hubaysan ay la wareegeen xarumo dawladeed bishii Abriil 2014, ciidamada Ukraine-na bilaabeen hawlgal ka dhan ah. Xafiiska Xuquuqda Aadanaha ee QM (OHCHR) wuxuu tirinta dhimashada colaadda ka bilaabay 14-kii Abriil 2014. Muddadii Abriil 2014 ilaa 31 Diseembar 2021, OHCHR waxay qiyaastay in 14,200–14,400 qof la dilay, oo ay ku jiraan ugu yaraan 3,404 rayid, iyo 37,000–39,000 dhaawac.
Crimea 2014
Kacdoonkii Maydan ee Kiev iyo ka tegitaanka madaxweyne Viktor Yanukovych bishii Febraayo 2014 waxay hor-dhac u noqdeen dhacdooyinka Crimea. Ruushku wuxuu ku sababeeyay tallaabooyinkiisa in la ilaalinayo dadka ku hadla Ruushka iyo saldhigga Badda Madow. Dawladda Ukraine iyo inta badan xubnaha QM way diideen aqoonsiga isbeddelka dhulka. Qaraarka Golaha Guud (68/262) wuxuu dalbaday in dawlado, hay'ado caalami ah iyo ururo gaar ah aanay aqoonsan wax isbeddel ah oo ku yimid xaalada Crimea.
Donbas iyo heshiisyada Minsk
Waxaa la saxiixay laba heshiis oo Minsk lagu magacaabo — mid Sebteembar 2014 iyo mid Febraayo 2015 — oo lagu maamulay Ururka Amniga iyo Iskaashiga Yurub (OSCE) iyo qaabka 'Normandy' (Faransiis iyo Jarmal). Heshiiskii 12-kii Febraayo 2015 wuxuu dhigay in xabbad-joojin buuxda bilaabato 15-ka Febraayo 2015, in hubka culus laga saaro aagga khadka la taabsiimaya, in la sameeyo aag ammaan ah, iyo in la beddelo maxaabiista. Waxa uu sidoo kale ku xirnaa tallaabooyin siyaasadeed sida doorasho maxalli ah iyo xaalad gaar ah oo gobolladaas.
Qodobbada Minsk-ta badankood lama hirgeliyay. Falanqayn hay'adeed ayaa xustay in caqabadda ugu weyn ahayd in Moscow ay sheegatay inayan dhinac colaadda ka mid ahayn, sidaas darteedna aanay ku xirnayn waajibaadka heshiiska, halka Kiev iyo Moscow ay si kala duwan u fasireen kala-horreynta tallaabooyinka amni iyo kuwa siyaasadeed.
Duulaanka buuxa ee 2022
Ruushka wuxuu 21-kii Febraayo 2022 aqoonsaday maamullada isku-magacaabay ee Donetsk iyo Luhansk, 24-kii Febraayo 2022-na bilaabay duulaan buuxa oo dhinacyo badan ah. Golaha Guud ee QM wuxuu 2-dii Maarso 2022 qaatay qaraarka ES-11/1 oo si adag u dhaliilay weerarka lagu qaaday Ukraine oo dalbaday ka bixitaan degdeg ah oo ciidamada; codku wuxuu ahaa 141 taageerid, 5 diidmo (Belarus, Kuuriyada Waqooyi, Eritrea, Ruushka, Suuriya) iyo 35 ka aamusid.
Kaddib markii Ruushku ku dhawaaqay inuu ku darsaday Donetsk, Kherson, Luhansk iyo Zaporizhzhia, Golaha Guud wuxuu 12-kii Oktoobar 2022 qaatay qaraarka ES-11/4 oo cambaareeyay isku-darka oo dalbaday in aan la aqoonsan; codku wuxuu ahaa 143 taageerid, 5 diidmo iyo 35 ka aamusid. Maxkamadda Caalamiga ah ee Dembiyada (ICC) waxay 17-kii Maarso 2023 soo saartay amarro xiritaan ku wajahan Vladimir Putin iyo Maria Lvova-Belova, oo la xiriira dhoofsiinta iyo wareejinta sharci-darrada ah ee caruurta Ukraine ah.
Khasaaraha iyo barakicinta
Ergada Kormeerka Xuquuqda Aadanaha ee QM ee Ukraine (HRMMU) waxay Febraayo 2025 xaqiijisay in ugu yaraan 12,654 rayid ah — 673 caruur — la dilay iyo 29,392 la dhaawacay ilaa 24 Febraayo 2022. Bayaan dambe oo 2025 ah wuxuu tiro dhimashada rayidka ka dib 24 Febraayo 2022 gaarsiiyay ugu yaraan 14,116, oo ay ku jiraan 733 caruur. Tirooyinkaas waa kuwo la xaqiijiyay oo laga yaabo inay ka hooseeyaan tirada dhabta ah.
Barakicinta way ka mid tahay kuwa ugu waaweyn adduunka. Ilaa Sebteembar 2025, UNHCR waxay diiwaangelisay 5.75 milyan qaxooti Ukraine ka soo jeeda oo caalami ah, oo ay ku jiraan 5.2 milyan Yurub, halka 3.75 milyan qof gudaha dalka ku barakacan yihiin, 12.7 milyan qofna u baahnaayeen gargaar bini'aadantinimo.
Hubanti la'aanSharraxaadda Ruushka ee dhacdooyinka — sida isticmaalka ereyga 'hawlgal milatari gaar ah' iyo sababaha uu soo bandhigo — raadinta aan sameeyay kama helin il aasaasi ah oo rasmi ah, sidaas darteed halkan lagama soo xigan. Sidoo kale, tirooyinka dhimashada ciidamada labada dhinac lama xaqiijin karo si madax-bannaan; tirooyinka QM waxay ku koobnaan badan yihiin rayidka la xaqiijiyay.
Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.
Iskuulka Ammaanka Reer Galbeedka
Halkan waxaa muuqda casharka ugu weyn ee amniga: awoodda ayaa go'aan gaarta marka hay'aduhu tabar yaraadaan. Ruushku wuxuu 2014 la wareegay Crimea isagoo isticmaalaya ciidamo aan calaamado militari qaadan, dunidana waxay ku jawaabtay qaraaro iyo cod — qaraarka 68/262 wuxuu helay 100 taageerid — laakiin dhulka waa la beddelay. Heshiisyada Minsk waxay ku dhaceen isla qaladkaas: qoraal aan lahayn hanaan xoojin oo dhab ah, iyadoo dhinac walba u fasiraya sida uu doonayo. Aniga oo dhinaca maaraynta khatarta ka eegaya, waxaa ii cad in xabbad-joojin aan lahayn kormeer iyo cawaaqib ay tahay dib u dhac oo keliya, sida 2022 muujisay. Soomaaliya casharku waa mid toos ah: heshiisyada Al-Shabaab ama kuwa gudaha ee aan lahayn awood taageerta iyo cid xisaabisa ma dhalaan amni, waxay dhalaan oo keliya waqti dib loo abaabulo.
Bayaanka iskuulka
Wuxuu hor mariyaa maaraynta khatarta iyo waxtarka militari. Al-Shabaab wuxuu marka hore u arkaa arrin ammaan. Wuxuu inta badan wadaagaa aaminsanaanta qaab-dhismeedka ammaanka reer Galbeedka — taasi waa mowqif, ma aha meel dhexdhexaad ah.
Iskuulka Xuquuqda iyo Dastuurka
Aniga waxaa ii asaasi ah sharciga caalamiga ah iyo habraaca, ee ma aha awoodda goobta. Aftida 16-ka Maarso 2014 waxay ahayd mid Golaha Guud ee QM uu ku tilmaamay sharci-darro, sababtoo ah lagama qaadin dhulka iyada oo ciidamo hubaysan xakameynayaan — codbixin hoos taal gacan hubaysan ma noqoto muujin rag-doonis oo xor ah. Waajibaadka lagu qoray qaraarrada ES-11/1 iyo ES-11/4 ee cambaareeyay isku-darka waa isku hab: dhul lagu qabsado xoog lama aqoonsan karo. Amarrada xiritaanka ee ICC 17-kii Maarso 2023 ee la xiriira wareejinta caruurta waxay xoojinayaan mabda'a ah in madaxweyne iyo shakhsi kastaba ay sharciga ka hooseeyaan. Nagu tirooyinka barakicinta — 5.75 milyan qaxooti — ma aha tiro kaliya, waa cidhib ka tegitaanka xukunka sharciga. Dastuur iyo hab'raac la ilaaliyo ayaa keliya ka hortaga in xoogga uu noqdo il sharcinnimo.
Kiiskan waxaa lagu isticmaalaa si khaldan marka lala barbar dhigo doodda aqoonsiga Somaliland, waana in la kala saaro. Crimea, ciidamo hubaysan oo shisheeye ayaa hore u qabsaday xarumaha, kaddibna afti la qabtay bil gudaheed, dunidana way diiday — sidaas darteed 100 dal ayaa taageeray qaraarka 68/262. Taasi waa dhul-qabsi hubaysan oo dibadda ka yimid. Kiiska Somaliland aad buu uga duwan yahay: aasaaskiisu waa madax-bannaanidii 26 Juun 1960 iyo mid-uunimadii ikhtiyaarka ah ee ka dhalatay, oo aan lagu qaban ciidan shisheeye. Xuduudaha la doonayo waa kuwii gumeysiga, ee ma aha kuwa hub lagu abuuray. Waa taa sababta aan u aaminsanahay in mabda'a 'dhul xoog lagu qabsado lama aqoonsan karo' uusan wax dhib ah ku hayn Somaliland — dhab ahaantii wuu xoojinayaa doodda in taariikhda sharci iyo raalli-galka bulshadu ay yihiin salka aqoonsiga.
Bayaanka iskuulka
Wuxuu udub dhexaad ka dhigtaa doodda ah in Somaliland ay ku noqotay madax-bannaanidii ka horreysay 1960 iyo waayo-aragnimada dhismaha dawlad gudaha ka dhalatay. Aqoonsi la'aanta wuxuu u arkaa arrin maamul-caajis ah, ma aha mid sharci ah. Wuxuu si joogto ah uga fogaadaa akhriska Muqdisho udub-dhexaadka u ah.
