Dagaalkii Koowaad ee Adduunka

Dagaalkii Koowaad ee Adduunka wuxuu dhacay intii u dhaxaysay sannadaha 1914 iyo 1918. Wuxuu isku hor keenay laba xulufo oo waaweyn: dhinaca Xulufada (Faransiiska, Boqortooyada Ingiriiska, Ruushka, kaddibna Talyaaniga iyo Maraykanka) iyo dhinaca Quwadaha Dhexe (Jarmalka, Boqortooyada Awstaria-Hangari, Dowladda Cusmaaniyiinta iyo Bulgaariya). Dagaalku wuxuu ka dhacay dhul badan oo Yurub ah, Bariga Dhexe, Afrika iyo badaha.

Waxaa lagu tilmaamaa dagaal 'guud' (total war) sababtoo ah dowladuhu waxay adeegsadeen dhammaan kheyraadka dhaqaale, warshadaha iyo dadka rayidka ah si ay dagaalka u taageeraan. Hubka casriga ah — sida madaafiicda culus, bambaanooyinka, gaasaska sunta ah, diyaaradaha iyo maraakiibta quusa — waxay sababeen khasaare ballaaran oo ku yimid ciidamada iyo shacabkaba.

Sababaha iyo bilowga

Sababaha dheer waxaa ka mid ahaa tartanka gumeysiga, isbarbardhiska hubaysiga, wadaniyadda iyo heshiisyada difaaca ee is-biirsanaa. Kicinta toosa waxay ahayd dilkii Archduke Franz Ferdinand oo ku dhacay Sarajevo bishii Juun 1914. Awstaria-Hangari ayaa dhawr toddobaad kaddib ku dhawaaqday dagaal Serbia. Sababtoo ah heshiisyada, dowladaha kale ayaa si xawli ah u galay dagaalka, isla bishii Ogosto 1914.

Habka dagaalka

Dhinaca Galbeedka, ee u dhexeeyay Faransiiska iyo Beljam, dagaalku wuxuu isu beddelay xarig godad ah (trenches) oo saf dheer ah. Labada dhinac waxay muddo sannado ah isku hayeen dhul aad u yar. Dagaalladii ugu waaweynaa waxaa ka mid ahaa Verdun iyo Somme, oo labaduba dhaceen 1916. Dhinaca Bari, xuduudku wuu ka dhaqaaqi jiray, laakiin khasaaruhu wuu ballaarnaa.

Ballaarinta caalamiga ah

Dagaalku kama koobnayn Yurub. Dowladda Cusmaaniyiinta oo Quwadaha Dhexe ku biirtay ayaa keentay in dagaal ka dhaco Galbeedka Aasiya iyo Sinaa. Gumeysiyada Afrika iyo Aasiya waxay bixiyeen askar, shaqaale iyo kheyraad. Soomaalida iyo bulshooyinka kale ee Geeska Afrika waxay saameyn dadban ka qaateen kala go'a ganacsiga badda iyo dhaqdhaqaaqa ciidamada gumeysiga ee gobolka.

Dhammaadka iyo waxa ka dambeeyay

Sannadkii 1917 Ruushku wuu ka baxay dagaalka kaddib isbeddel siyaasadeed, halka Maraykanku uu ku biiray dhinaca Xulufada. Bishii Nofembar 1918 waxaa la saxiixday xabbad-joojin, dagaalkiina wuu istaagay. Heshiiskii Versailles ee 1919 ayaa shuruudo culus saaray Jarmalka. Boqortooyooyinkii Awstaria-Hangari, Cusmaaniyiinta iyo Ruushka way kala dareereen, waxaana la abuuray dowlado cusub iyo Ururkii Dowladaha (League of Nations).