Dagaalladii Cusmaaniyiinta iyo Faaris

Dagaalladii Cusmaaniyiinta iyo Faaris waa silsilad colaado oo dhex martay Boqortooyada Cusmaaniyiinta (Turkiga hadda) iyo dowladihii xukumayay Iiraan — gaar ahaan Safawiyiinta, Afshariyiinta iyo Qajariyiinta. Colaadaha waxay bilowdeen horraantii qarnigii 16-aad oo waxay ku sii jiraan tan iyo qarnigii 19-aad, iyada oo u dhexeeyeen xabbad-joojinno iyo heshiisyo dheer.

Meelaha ugu badan lagu dagaallamay waxay ahaayeen Anatoliyada bari, Caraaqa (gaar ahaan Baqdaad iyo Basra), Kurdistan, Kawkaska (Armeeniya, Joorjiya, Azerbaijan) iyo Shirwaan. Labada dhinac waxay isku hayeen wadooyinka ganacsiga, dakhliga canshuurta iyo xukunka gobollada xadka. Dhinac kale, faraqa diinta — Cusmaaniyiinta oo Sunni ah iyo Safawiyiinta oo Shiicnimada Ithnaʿashariyya u dhiirrigeliyay — waxay isticmaaleen si loo xoojiyo dhiirrigelinta ciidamada iyo sharci-siinta dagaalka.

Bilowga iyo xilligii Safawiyiinta

Colaadda cad waxay bilaabatay markii Shaah Ismaaciil I dhistay dowladda Safawiyiinta oo Shiicnimada ka dhigtay diinta rasmiga. Dagaalkii Jaldiraan (1514) wuxuu ku dhammaaday guusha Sultan Saliim I, taasoo Cusmaaniyiinta ku siisay Anatoliyada bari iyo qayb ka mid ah gobolka Diyarbakır. Sababta muhiim ahayd waa isticmaalka Cusmaaniyiinta ee madaafiicda iyo qoryaha, halka ciidanka Safawiyiinta ku tiirsanaa fardooleyda Qizilbash. Xilligii Sultan Suleymaan, Cusmaaniyiintu waxay 1534-kii qabsadeen Tabriiz iyo Baqdaad; Nabadda Amasya (1555) ayaa markii ugu horreysay xad la aqbalay dhigtay.

Qarniyada 17-aad: Cabbaas I iyo heshiisyada xadka

Shaah Cabbaas I wuxuu dib u habeeyay ciidanka Faaris oo ku daray hub qarxa iyo ciidamo joogto ah. Wuxuu soo celiyay Tabriiz, Baqdaad iyo dhulal Kawkaska. Dagaalladii dabadeed waxay ku dhammaadeen Heshiiskii Zuhab (Qasr-e Shirin, 1639), kaas oo Caraaqa ku hayay gacanta Cusmaaniyiinta halka Kawkaska bari uu ku sii jiray Faaris. Heshiiskaas wuxuu asaas u noqday xadka Turkiga–Iiraan ee maanta, waxaana ka dhashay xilli nabad ah oo ku dhow qarni.

Qarniyada 18-aad iyo 19-aad

Burburka Safawiyiinta 1722-kii wuxuu furay xilli cusub oo Cusmaaniyiinta iyo Ruushka ku wada qaybsadeen gobollada galbeed ee Iiraan. Naadir Shaah wuxuu dhulalkaas dib u soo celiyay oo dagaallo dhowr ah ku qaaday Cusmaaniyiinta, ka dibna 1746-kii heshiis lagu soo celiyay xadkii Zuhab. Qarnigii 19-aad Qajariyiinta iyo Cusmaaniyiintu waxay dagaal ku galeen 1821–1823, kaas oo lagu soo afjaray Heshiiskii Erzurum. Xadka waxaa lagu sii cadeeyay heshiisyo kale dabayaaqadii qarnigaas, badanaa iyada oo Britain iyo Ruushka dhex-dhexaadinayeen.

Saameyn

Colaadahan waxay xoojiyeen kala qaybsanaanta diimeed ee Sunni–Shiici ee bariga dhexe, waxayna sababeen guuritaan dad iyo burbur dhaqaale gobollada xadka. Sidoo kale waxay dedejiyeen isbeddello ciidan iyo maamul labada dhinac, gaar ahaan qaadashada teknoolajiyada hubka qarxa. Xadka ka dhashay Heshiiskii Zuhab wuxuu weli ka muuqda soohdinta Turkiga, Caraaqa iyo Iiraan.