Dahab

Dahab (astaanta kiimikada Au, laga soo qaatay ereyga Laatiinka aurum) waa bir (macdan) qaali ah oo lambarkeeda atomigu yahay 79. Waa mid midab huruud-cas leh, aad u jilicsan marka la barbardhigo birta kale, hana daxalaysto mana wax yeesho hawada iyo biyaha. Sababtaas awgeed ayaa qalabka dahabka ah ee kumanaan sano jir ah weli lagu helaa qabuuraha qadiimiga ah iyagoo dhalaalaya.

Dahabku wuxuu ku jiraa kooxda birta wax-fal-yarayd (noble metals). Waa mid si fiican koronto iyo kulayl u gudbiya, waana ugu jilicsan yahay birta caanka ah — hal garaam oo dahab ah waxaa laga sameyn karaa xarig aad u dheer ama caws (foil) aad u khafiif ah. Isticmaalkiisu wuxuu u qaybsan yahay saddex: keydka maaliyadeed, jewellery-ga, iyo warshadaha elektarooniga iyo caafimaadka.

Sifooyinka jireed iyo kiimikada

Dahabku waa bir cufkeedu sarreeyo — halbeeg kasta oo mugga ah wuxuu leeyahay miisaan aad u weyn marka la barbardhigo biraha caadiga ah. Wuxuu ku dhalaalaa heer kulayl aad u sarreeya. Kiimikaad ahaan wuu adkaystaa aashitada badankood; laakiin isku-dar ka kooban aashitada nitrik iyo hydrokloorik (oo loo yaqaan aqua regia) wuu ku milmaa. Nadaafadda dahabka waxaa lagu qiyaasaa 'karaat': 24 karaat waxay ka dhigan tahay dahab ku dhow saafi, halka 18 iyo 14 karaat ay yihiin isku-dar leh bir kale sida naxaas ama qalin (silver) si loo adkeeyo.

Helitaanka iyo macdan-qodista

Dahabka waxaa lagu helaa dhagaxyada dhulka gudihiisa (macdan xagjir ah) iyo sidoo kale ciidda webiyada oo la miiro (placer mining). Habka casriga ah wuxuu inta badan ku salaysan yahay in dhagaxa la burburiyo kadibna kiimiko loo isticmaalo si dahabka looga soocdo — hab caan ah oo khataro deegaan leh. Wadamada ugu wax-soo-saarka badan waxaa ka mid ah Shiinaha, Awstaraaliya, Ruushka iyo Koonfur Afrika. Macdan-qodista yar-yar ee gacanta (artisanal mining) ayaa ka jirta qaybo badan oo Afrika ah, waxayna badanaa la xiriirtaa isticmaalka meerkuri oo caafimaadka waxyeelo u leh.

Doorka dhaqaalaha

Muddo dheer dahabku wuxuu ahaa saldhigga nidaamyada lacagta ee dunida, oo lacagaha qaar la beddeli jiray dahab go'an. Nidaamkaas waa la joojiyay qarnigii 20-aad, laakiin bankiyada dhexe ee dalal badan weli waxay hayaan keyd dahab ah. Suuqyada maalgashiga, dahabka waxaa loo arkaa hanti la gasho marka lacagaha ay sicir-bararku saameeyo ama marka xasilooni-darro siyaasadeed jirto; qiimihiisuna wuxuu ku beddelmaa maalin kasta suuqyada caalamiga ah.

Taariikh iyo dhaqan

Dahabka waa mid ka mid ah biraha ugu horreeya ee bini'aadamku isticmaalo, maxaa yeelay dabeecad ahaan wuxuu ku jiri karaa qaab saafi ah oo aan lagu shubin dab. Qadiimiga Masar, Mesobotamiya, Hindiya iyo boqortooyooyinka Galbeedka Afrika ayaa u adeegsan jiray astaan awood iyo diin. Ganacsiga dahabka ee ka gudbi jiray Saxaraha ayaa xoojiyay boqortooyooyinka sida Maali. Ilaa maanta, dahabku wuxuu qayb weyn ka yahay dhaqanka aroosyada iyo hanti-kaydinta qoysaska qaaradaha Aasiya iyo Afrika.