Dalalka

Dalalka (ama dowladaha madaxbannaan) waa unugyada siyaasadeed ee adduunka loo qaybiyey. Dal kasta wuxuu leeyahay dhul xuduud leh, dad deggan, dowlad maamusha, iyo awood uu kula xiriiro dowladaha kale. Liiska dalalka waa liis isbeddela, maxaa yeelay aqoonsiga qaar ka mid ah waa mid la isku khilaafsan yahay.

Halbeegga inta badan la isticmaalo waa xubinnimada Qaramada Midoobay. Hay'addaas waxaa xubno ka ah 193 dowladood. Waxaa jira laba dowladood oo la siiyey xaalad 'goob-joog aan xubin ahayn': Kursiga Quduuska ah (Vatican) iyo Falastiin. Sidaas darteed tirada caadiga ah ee la sheego waa 193 ilaa 195.

Waa maxay dal?

Fikradda sharciga caalamiga ah ee dowladnimada waxay ku salaysan tahay afar shuruudood oo caan ah: dad joogto ah, dhul la qeexay, dowlad shaqaynaysa, iyo kartida ay ku gasho xiriir dowladeed. Shuruudahaas waxaa lagu soo koobay Heshiiskii Montevideo ee 1933. Laakiin dhaqanka, aqoonsiga dowladaha kale ayaa muhiim u ah in dal si buuxda uga qayb galo nidaamka caalamiga ah.

Xaaladaha muranka leh

Waxaa jira dhulal leh dowlad shaqaynaysa balse aan haysan aqoonsi caalami ah oo buuxa. Tusaalooyinka inta badan la soo qaato waxaa ka mid ah Taiwan, Kosovo, iyo Somaliland. Mid kastaa wuxuu leeyahay taariikh iyo xaalad sharci oo gaar ah, aqoonsiga uu haystana wuu kala duwan yahay dowlad ilaa dowlad. Sidaas awgeed liisas kala duwan ayaa tira kala duwan bixiya.

Sidoo kale waxaa jira dhulal ku tiirsan (dependent territories) sida jasiirado ay maamulaan dowlado kale. Kuwaas inta badan lagama tiriyo dalalka madaxbannaan, in kastoo ay leeyihiin maamul gudaha ah oo gaar ah.

Qaybinta juqraafi ahaan

Dalalka waxaa badanaa loo kala qaybiyaa qaaradaha: Afrika, Aasiya, Yurub, Ameerika (Waqooyi iyo Koonfur), iyo Oshiyaaniya. Afrika ayaa leh tirada ugu badan ee dalal xubin ka ah Qaramada Midoobay. Cabbirka dhulka iyo tirada dadka aad bay u kala fog yihiin: dalal sida Ruushka iyo Shiinaha ayaa aad u ballaadhan, halka dalal jasiirado ah oo Baasifiga ku yaal ay dad tiro yar leeyihiin.