BogWadahadalAkhriFiiri taariikhda

Dalalka Xadka xuduudda (xayndaabyada xuduudeed)

Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English

1 luqadood

Xayndaab xuduudeed (Af-Ingiriisi: border barrier) waa dhisme jidheed — darbi, wax-ka-hor-joogsi shub ah, xayndaab birta ah, god qoto dheer ama tuulmo ciid — oo dawlad ka dhisto ama ku dhow xad caalami ah si loo xakameeyo ama loo yareeyo dhaqdhaqaaqa dadka, hubka, badeecadaha ama xoolaha ka gudbaya. Marka caqabadda lala jaanqaadi karo qaybin bulsho ama siyaasadeed oo gudaha magaalo ama dhul lagu muransan yahay, ereyga inta badan la isticmaalo waa "darbi kala-soocid" (separation barrier).

Xayndaabyadu ma aha hal nooc. Qaar waa dhisme milatari ah oo dagaal ka dhashay, qaar waa qalab ammaan xuduud oo lagu joojinayo tahriib ama ganacsi sharci-darro ah, qaarna waa isku-dhaf: darbi jidheed, kaamiro, dareemayaal, diyaaradaha aan duuliye lahayn iyo xog-ururin. Sababtaas, cilmi-baarayaasha xuduudaha caadi ahaan ka hadlaan "nidaam xuduud" (border regime) oo darbiga uu qayb ka yahay, ee ma aha darbiga oo keliya.

Qeexid iyo kala-duwanaanta ereyada

Erey bixinta arrintan waa mid siyaasadeed. Dawladaha dhisaya inta badan waxay isticmaalaan ereyo tikniko ah sida "xayndaab ammaan" ama "caqabad ammaan", halka kooxaha ka soo horjeeda iyo qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha isticmaalaan "darbi". Sidoo kale ereyga "caqabad kala-soocid" waxaa lagu tilmaamay dhismayaal aan xad caalami ah ku yaal, sida khadadka kala qaybiya xaafado Belfast (Talyaaniga Waqooyi ee Irishka), oo halkaas loo yaqaan "peace lines". Farqiga u dhexeeya "xad" iyo "caqabad" ayaa muhiim: dhammaan xuduudaha lama xayndaabo, oo caqabad walba xad rasmi ah kuma teedsana.

XusuusinCinwaanka Soomaaliga ee 'Dalalka Xadka xuduudda' wuxuu ka soo jeedaa turjumaan afka Ingiriisiga ah ee 'border barrier'. Ereyada 'xayndaab xuduudeed' iyo 'darbi kala-soocid' ayaa maddadan looga jeedaa, ee ma aha liis dalal.

Taariikh iyo tirada sii kordheysa

Dumista Darbiga Berlin 1989-kii waxay dadka badan u muuqatay bilowga xilli xuduudaha yaraadaan. Xisaabaadka la daabacay waxay muujinayaan liddi ku ah. Élisabeth Vallet, oo hoggaamisay xarunta daraasaadka juqraafi-siyaasadeed ee Jaamacadda Quebec ee Montreal, waxay xisaabtay in dhammaadkii Dagaalkii Qaboobaa ay adduunka ka jireen ilaa 12–15 darbi xuduudeed, halka tiradu markii dambe lix jibaartay: qiyaastii 70 ilaa 74 caqabad, oo isku dhererkoodu ka badan yahay 32,000 km. Kororka wuxuu xoog yeeshay ka dib 2001, kadibna 2015 markii tirada dadka soo galay Yurub kortay.

Gudaha Midowga Yurub iyo aagga Schengen, warbixin uu sameeyay Centre Delàs oo Transnational Institute la daabacday waxay ku qiyaastay in laga soo bilaabo sagaashamaadkii (1990-yadii) la dhisay ku dhawaad 1,000 km oo darbiyo dhulka ah, taas oo ay ku daraan in nidaamyada elektaroonigga ah iyo saadka badda ay ka sii dheer yihiin darbiyada jidheed. Cilmi-baarayaal Oxford ku sugan ayaa isla xogtaas ku tilmaamay in la tirin karo ku dhawaad afar iyo toban darbi oo agagaarka dalalka Schengen ah illaa 2017-kii.

Tusaalooyin caan ah

Tusaalooyinka inta badan la xuso waxaa ka mid ah: xayndaabka Maraykanka iyo Meksiko; caqabadda Israa'iil ka dhistay Daanta Galbeed; xayndaabka Hindiya ka dhistay xadka Bangladesh; darbiga Sacuudi Carabiya ee xadka Ciraaq, oo la sheegay inuu qiyaastii 900 km yahay oo uu ka mid yahay kuwa ugu tikniko badan; xayndaabka Turkiga iyo Suuriya; xayndaabkii Hangari ka dhistay xadka Serbia 2015-kii; iyo tuulmada ciidda ee Sahara Galbeed. Qaar ka mid ah caqabadahan waa kuwo dhererkooda si buuxda lama dhammaystirin, ee waa qaybo kala go'an oo xuduudka ka teedsan.

Hubanti la'aanTirada iyo dhererka xayndaabyada way kala duwan yihiin ilo kasta, sababtoo ah ma jiro qeexid caalami ah oo la isku raacsan yahay: qaar waxay tiriyaan xayndaab kasta, qaarna waxay tiriyaan xuduud kasta oo caqabad leh; sidoo kale qorshaha la ku dhawaaqay iyo waxa dhab ahaan la dhisay badanaa isku mid ma aha. Tirooyinka halkan ku xusan waa qiyaas la daabacay, ee ma aha xisaab rasmi ah oo hay'ad caalami ah soo saartay.

Sharciga caalamiga ah

Xayndaab xuduudeed oo dal gudahiisa iyo xadkiisa la aqoonsan yahay ka dhistaa guud ahaan waxaa loo arkaa xaq madax-bannaanida dalka. Xaaladaha lagu muransan yahay ayaa ka duwan. Bishii Luulyo 2004, Maxkamadda Caddaaladda Caalamiga ah (ICJ) waxay soo saartay talo-bixin sharci (advisory opinion) oo ku sheegtay in dhisidda Israa'iil ee darbiga dhulka Falastiiniyiinta la haysto iyo nidaamka la xidhiidha ay ka hor imaanayaan sharciga caalamiga ah, iyo in ka dhashay waajibaad, oo ay ku jirto joojinta dhismaha iyo magdhow. Talo-bixinta ICJ ma aha xukun qasab ah, laakiin waxay ka tarjumaysaa fahamka maxkamadda ee sharciga.

Saamaynta iyo doodaha

Cilmi-baarista la eegtay ee arrintan waxay inta badan gaadhaa gunaanad labo-geesood ah: caqabadaha waxay bedelaan waddooyinka socdaalka ee ma joojiyaan si buuxda; jidadka cusub oo ka khatar badan waxay kordhiyaan qiimaha tahriib-marinta iyo halista nolosha; sidoo kale kharashka dhisidda iyo ilaalinta wuu kor u kacaa mudo-dheeraan. Dhinaca deegaanka, daraasado ku saabsan xayndaabyada waxay muujiyeen inay kala gooyaan waddooyinka guuritaanka duurjoogta iyo inay saameeyaan noolaha xuduudda ka gudba. Dhinaca kale, dawladaha dhisaya waxay ku doodaan in caqabaddu ay hoos u dhigto galitaanka aan la xakameyn karin, sidoo kalena ay u sahlaan ciidamada ammaanka inay dhaqdhaqaaqa xuduudda si nidaamsan u maareeyaan.

XusuusinIlaha maddadan ku jira waxaa ka mid ah hay'ado cilmi-baaris iyo urur aan dawli ahayn oo si cad uga soo horjeeda milataraynta xuduudaha. Waxaa lagu daray sababtoo ah xogtooda tirooyinka waa la tixraacay oo si weyn loo daabacay, laakiin akhristaha waa inuu tixgeliyaa jihada ururka.

Aragtiyo kala duwan

Mowduucan waa mid lagu kala aragti duwan yahay. Hoos waxa ku qoran aragtiyo saxeexan oo iskuul kasta uu leeyahay bayaan cad.

Iskuulka Ammaanka Reer Galbeedka

Dooddu waa in la garto waxa dhabta ah: dawlad kasta waxay leedahay waajib ah inay xakameyso cidda gudaha u soo gasha. Xayndaabku ma aha xal keligiis ah, laakiin waa qalab sahla in dhaqdhaqaaqa xuduudda laga dhigo mid la maareyn karo. Marka marinnada la kordhiyo oo la yareeyo, ciidamada ammaanku waxay awoodaan inay xoogga saaraan meelaha khatarta badan, halkii ay ku firdhi lahaayeen boqollaal kiiloomitir oo bannaan. Naqdiyayaashu waxay yidhaahdaan 'wuu ku qaali yahay' — balse waa in la barbar dhigo qiimaha argagixiso soo gasha, hub tahriibaya iyo shabakado dad-ganacsi ah. Soomaaliya, arrintani ma aha aragti fog: Al-Shabaab wuxuu ka faa'iidaystaa xuduudo aan la ilaalin. Talada saxda ahi waa nidaam xuduud oo isku dhafan — kaamiro, dareemayaal, xog-ururin iyo shaqaale tababaran — ee ma aha darbi keliya oo laga tago.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu hor mariyaa maaraynta khatarta iyo waxtarka militari. Al-Shabaab wuxuu marka hore u arkaa arrin ammaan. Wuxuu inta badan wadaagaa aaminsanaanta qaab-dhismeedka ammaanka reer Galbeedka — taasi waa mowqif, ma aha meel dhexdhexaad ah.

Iskuulka Dhaqaale-Siyaasadeed Dhaleeceeya

Darbiyadu ma aha wax ka dhashay cabsi dabiici ah — waa suuq. Tirada 12–15 oo noqotay 70 ilaa 74 iyada oo Darbiga Berlin la dumiyay ka dib, ma sharraxayso 'khatar cusub'; waxay muujinaysaa in warshadaha ammaanku heleen macaamiil. Dhismaha, kaamirooyinka, dareemayaasha, diyaaradaha aan duuliyaha lahayn iyo qandaraasyada dayactirka ee mudada dheer — dhammaantood waa faa'iido joogto ah oo lagu shubo miisaaniyadaha dawladaha. Waxaa la yidhaa xuduudku waa madax-bannaani, balse madax-bannaanida kuwa saboolka ah waxaa lagu qiimeeyaa inta ay gargaarka ku qabtaan. Dalalka Waqooyi waxay dalalka Koonfureed ku qasbaan inay noqdaan ilaalada xuduud, iyaga oo lacag yar lagu siiyo — nidaam xukun-saarid ah oo cusub. Natiijadu waa cad: socdaalku ma joogsado, wuxuu qaataa jid ka qaali ah oo ka khatar badan, kharashkuna wuxuu ka gudbaa dadka dhibaataysan.

Bayaanka iskuulka

Gargaarka dibadda, nidaamka deynta iyo socodka raasumaalka wuxuu u akhriyaa xiriir xukun-saarid ah. Wuxuu si qaab-dhismeed ah u shakisan yahay dhexdhexaadnimada hay'adaha caalamiga ah. Falanqaynta actor-ka dibadda, danta ayuu ka dhigaa sharraxaadda caadiga ah.

Iskuulka Bini'aadannimada iyo Antaroboolojiga

Aan ka soo bilowno halka la iska indhatiro: qofka. Cilmi-baarista la daabacay waxay isku raacsan tahay hal shay — caqabaduhu ma joojiyaan socdaalka, waxay beddelaan waddooyinka. Micnaha waa in qoysku qaato jid ka dheer, ka qalaylan, ka badeed badan, iyo in qiimaha tahriib-marintu kor u kaco. Dhererka 32,000 km ma sheegayo waxa ka dhex socda: hooyo ilmaheed sitta oo dhinac kale ku hadhay, adeeg-yaqaanno rer-guuraa ah oo ari iyo geel ay ka gooyeen daaqsintii ay abid isticmaali jireen, iyo qaraabo Belfast oo isku magaalo ah balse laba adduun ku nool. Xuduuddu warqad ayay ku tahay siyaasiga, laakiin nolol maalmeed ayay u tahay dadka deggan. Duurjoogtu iyaduna wax ma akhrido — jidadkoodii guuritaanka waa la gooyay. Wixii xal ah ha ka bilaabmo nolosha la soo maray.

Bayaanka iskuulka

Wuxuu wax ka qoraa muraayadda nolosha la soo maray, cilmiga dhaqanka goobta iyo nolol maalmeedka. Wuxuu ku doodaa in falanqaynta siyaasadeed ee weyn ay qarisay qiimaha bini'aadannimo. Marag nooc ah ayuu ka door bidaa tirooyinka.

Ilaha

BWhat the research says about border walls and barriers — Journalist's Resource, Shorenstein Center, Harvard Kennedy School
BThe World Is Witnessing a Rapid Proliferation of Border Walls — Migration Policy Institute
BBuilding Walls: Fear and securitization in the European Union — Transnational Institute / Centre Delàs / Stop Wapenhandel
Urur cilmi-baaris iyo u-doodid isku daraya; wuxuu si cad uga soo horjeedaa milataraynta xuduudaha Yurub.
BDeconstructing Border Walls in the EU — Border Criminologies, University of Oxford
BFenced In: How the Global Rise of Border Walls Is Stifling Wildlife — Yale Environment 360, Yale School of the Environment
CIf you want more globalization, build better walls — Taipei Times
Maqaal fikrad ah (editorial) oo tirooyinka Vallet ku tiriyay; tirooyinka gaarka ah sida 900 km lama xaqiijin ilo aasaasi ah.
AICJ press release: construction of a wall and its associated régime are contrary to international law (9 July 2004) — ReliefWeb (UN OCHA)
ALegal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Case 131) — International Court of Justice

Qeybaha:829 eray · 8 ilo · 3 aragtiyo kala duwan