Damiir

Damiir waa ereyga Af-Soomaaliga ee lagu tilmaamo awoodda gudaha ah ee qofku ku garto in falkiisu sax yahay iyo in uu qalad yahay. Waxa uu ka kooban yahay xisaab qofku naftiisa u sameeyo, oo aan ku xidhnayn cid dibadda ka eegaysa. Marka qof ficil sameeyo oo uu u arko mid ka hor imanaya qiyamkiisa, waxaa inta badan ka dhasha dareen culeys ah oo loo yaqaan 'damiir-qaniinyo' ama 'damiir-nabar'.

Ereyga waxaa laga soo qaatay Carabiga (ḍamīr), oo asal ahaan macnihiisu yahay wax qarsoon ama gudaha ku jira. Isticmaalka Af-Soomaaliga waxa uu ku dhawaaqaa laba jiho: mid akhlaaqeed (qofku damiir leeyahay ama damiir ma laha), iyo mid nidaam ahaan loo isticmaalo, sida 'xorriyadda damiirka' ee sharciyada iyo heshiisyada xuquuqda aadanaha.

Sida loo fahmo damiirka

Fahamyada damiirka waxay u kala baxaan dhowr jiho. Dhinaca diinta, damiirka waxaa badanaa loo arkaa astaan Ilaahay qofka ku abuuray si uu ku kala saaro xumaanta iyo samaanta. Dhinaca falsafadda, qaar waxay ku doodaan in damiirku yahay awood caqli ah oo qofku ku dabaqo mabaadi'da guud xaalad gaar ah. Dhinaca cilmi-nafsiga iyo bulshada, waxaa la sheegaa in damiirku uu inta badan ka soo baxo barbaarinta, qiyamka qoyska iyo caadooyinka bulshada ee qofku yaraantiisii bartay.

Damiirka iyo sharciga

Sharciga waa xeer dibadeed oo ciqaab leh, damiirkuna waa xeer gudeed oo aan ciqaab dibadeed lahayn. Labadu inta badan way is waafaqaan, laakiin waxay kala fogaan karaan: qof waxa uu sharci ku dhaqmi karaa isaga oo damiirkiisu diidan yahay, ama uu sharci jebin karaa isaga oo damiirkiisu ku dhiirrigelinayo. Halkaas ayay ka dhalataa aragtida 'diidmada damiirka' (conscientious objection), taasoo ah in qof diido waajib sharci ah — tusaale ahaan adeegga ciidan — isagoo ku sabsanaya caqiido ama qiyam.

Xorriyadda damiirka

Xorriyadda damiirka waxaa loola jeedaa xaqa qofku u leeyahay inuu yeesho, beddelo ama sii haysto caqiido iyo aragti gudeed, iyada oo aan lagu qasbin. Dastuurro badan iyo dukumentiyada caalamiga ah ee xuquuqda aadanaha waxay ku xidhaan xorriyadda damiirka xorriyadda diinta iyo fikirka. Xadidaadaha lagu soo rogo waxay caadi ahaan la xidhiidhaan ficillada dibadda u muuqda, ee ma aha caqiidada qofka gudihiisa ah.