Dastuur

Dastuur waa qoraal ama ururin xeerar ah oo ugu sarreeya sharciyada dal. Wuxuu qeexaya sida dawladda loo dhisayo, awoodda loo qaybinayo, iyo xadka awooddaas. Sharci kasta oo ka hooseeya, haddii uu dastuurka ka hor imaado, waa mid aan wax ka hirgelin karin.

Dastuurro badan waxay ka kooban yihiin hordhac (tusaale, sheegashada in awoodda ka timaaddo shacabka), qaybo ku saabsan xuquuqda aasaasiga ah, qaybo ku saabsan hay'adaha dawladda, iyo qaybo sheegaya sida dastuurka lagu wax ka beddelo. Qaar waa qoraal keliya oo ururan (codified), qaarna waxay ku kala firirsan yihiin xeerar, xukummo maxkamad iyo caado siyaasadeed.

Shaqooyinka muhiimka ah

Dastuurka wuxuu ku shaqeeya saddex hab weyn. Marka hore, wuxuu abuuraa hay'ado — sharci-dejin, fulin iyo garsoor — oo mid kasta shaqadiisa u qeexan yahay. Marka labaad, wuxuu awoodda kala qaybiyaa si aan hay'ad keliya oo dhan gacanta ku dhigin, taas oo loo yaqaan kala-soocidda awoodaha. Marka saddexaad, wuxuu xuquuq shaqsi ah ilaaliyaa oo dawladda ka mamnuucayo inay ku faragaliso.

Nooca dhismaha dawladda

Dastuurro waxay kala duwan yihiin sida awoodda u dhexeeya xarunta iyo gobollada. Nidaamka mideysan (unitary) awoodda ugu badan wuxuu ku jiraa dawladda dhexe. Nidaamka federaalka ah awoodda wuxuu u kala qaybiyaa dawladda dhexe iyo maamullada hoose, oo mid kasta wax laga tirsan karin ku leeyahay dastuurka. Sidoo kale waxaa la kala saaraa nidaamka madaxweyne, nidaamka baarlamaan, iyo nidaamyo isku dhafan.

Wax ka beddelidda iyo ilaalinta

Dastuurro badan waxay leeyihiin habraac wax-ka-beddel oo ka adag habka sharciyada caadiga ah — tusaale, cod aqlabiyad qaas ah oo baarlamaanka, ama afti shacab. Qaybo qaar waxaa dastuurka lagu tilmaami karaa kuwo aan la taaban karin. Ilaalinta dastuurka waxaa inta badan lagu xaqiijiyaa maxkamad dastuuri ah ama maxkamad sare, oo baarta in sharci ama tallaabo dawladeed dastuurka waafaqsan tahay.

Dastuur qoraal iyo dhaqan

Farqi weyn wuxuu jiri karaa inta u dhaxaysa waxa dastuurka ku qoran iyo sida awoodda dhab ahaan loo isticmaalo. Dhaqanka siyaasadeed, xoogga maxkamadaha, iyo awoodda hay'adaha ayaa go'aamiya inta ka mid ah qoraalka hirgasha. Sidaas darteed cilmi-baarayaasha waxay kala saaraan dastuurka rasmiga ah iyo dastuurka la dhaqan geliyo.