Dawlada Ayuubiyiinta

Ayuubiyiinta waa qoys xukun (dynasty) oo asalkiisu Kurdi ahaa, kaas oo bilaabay Salaahuddiin Yuusuf bin Ayuub (Saladin) dabayaaqada qarnigii 12-aad. Xarunta awoodda ugu weyn waxay ahayd Masar, laakiin xukunkooda waxaa lagu qiyaasay inuu gaaray Shaam (Suuriya iyo Falastiin), qaybo ka mid ah Ciraaq-woqooyi, Yaman iyo dhinaca Xijaas.

Dawlada Ayuubiyiinta lama maamulin sida hal boqortooyo dhexe oo adag. Waxay ahayd wax u eg guddi qoys ah: xubno kala duwan oo isku xigto ah ayaa maamulaan magaalooyin waaweyn sida Qaahira, Dimishiq (Damascus), Xalab iyo Xamaah, halka mid ka mid ah — badanaa kii Masar joogay — loo aqoonsan yahay madaxa ugu sarreeya. Habkaas ayaa keenay in awoodda mararka qaar la wareejiso iyada oo aan dagaal dibadeed dhicin, laakiin sidoo kale keenay isku-hor-imaadyo dhex-qoys ah.

Asalka iyo bilowga

Ayuub iyo walaalkii Shiirkuuh waxay adeegayaal milatari ahaan u shaqeeyeen Sanjaqiyada Zangiyiinta ee Shaam. Markii Nuuruddiin Zangi ciidan u diray Masar, si looga hortago in Faranjigii (Salibiyiinta) iyo Masar isku dhafo, Salaahuddiin ayaa halkaas awood ku helay. Sannadkii 1171 wuxuu joojiyay Khilaafada Faadimiyiinta ee Masar, oo Shiico-Ismaaciili ahayd, kadibna magaca Khaliifka Cabbaasiyiinta ee Baqdaad ayaa khudbada lagu tilmaamay. Tallaabadaas ayaa Masar mar kale ku soo celisay hab-diinta Sunniga oo rasmi ah.

Dagaallada Salibiyiinta

Sannadkii 1187 Salaahuddiin wuxuu ciidamada Boqortooyada Yeruusaalem ee Salibiyiinta ku jebiyay dagaalkii Xittiin (Hattin), kadibna Qudus (Yeruusaalem) qabsaday. Falkaas ayaa keenay in Yurub laga soo diro Dagaalkii Saddexaad ee Salibiyiinta, oo Rikaard I ee Ingiriiska iyo boqorro kale ka qaybgaleen. Dagaalkaas wuxuu ku dhammaaday heshiis: Salibiyiintu waxay xeebaha qaar dib u qabsadeen, laakiin Qudus waxay ku hartay gacanta Muslimiinta. Salaahuddiin waxaa la sheegaa inuu 1193-kii ku geeriyooday Dimishiq.

Xukunka kadib Salaahuddiin

Kadib geerida Salaahuddiin, walaalkiis al-Caadil iyo ina-adeerkiis al-Kaamil ayaa dawlada mid ka mid ah xilliyada ugu deggan gaarsiiyay. Xilligan waxaa Masar lagu weeraray dhinaca Dimyaad (Damietta), waxaana Ayuubiyiinta habka diblomaasiyadda badanaa ka door bideen dagaal joogto ah; tusaale ahaan waxaa la xusaa heshiis lala galay Fredirik II oo Qudus mudo cayiman ku wareejiyay Salibiyiinta. Dhaqaalaha waxaa lagu taageeray canshuuraha ganacsiga badda Cas iyo nidaamka iqṭaac — oo ah in dhul-cashuur loo qoondeeyo saraakiil milatari, iyagoo beddelkeeda ciidan keenaya.

Dhaqan, dhismo iyo dhammaad

Ayuubiyiinta waxay dhiseen madaarisyo (dugsiyo sharci-diini) badan, isbitaalo, iyo qalcado waaweyn sida Qalcadda Qaahira. Naqshadeynta Ayuubiyiinta waxay saldhig u noqotay wixii ka dambeeyay ee Mamaaliikta. Xukunka Masar wuxuu ku dhammaaday qiyaastii 1250, markii saraakiisha addoonsiga-milatari (Mamaaliik) awoodda la wareegeen. Laamaha Shaam waxay sii socdeen mudo yar, laakiin weerarada Mongoliyiinta ee sannadihii 1260-ka ayaa inta badan afgembiyay; laan yar oo Xamaah ku sugnayd ayaa la sheegaa inay ilaa qarnigii 14-aad hore joogtay.