Dawladii Cabaasiyiinta

Dawladii Cabaasiyiinta (Carabi: الدولة العباسية) waxay ahayd khilaafad Islaami ah oo la aasaasay qarnigii siddeedaad ee miilaadiga, ka dib markii Cabaasiyiintu ka qaadeen awoodda Umawiyiinta. Magaca waxay ka soo jeedaan Cabaas ibn Cabdul Mudalib, adeerkii Nabi Muxammad (SCW), taasoo saldhig sharcinimo ah u ahayd sheegashadooda in ay xigto reer Haashim yihiin.

Xarunta maamulka waxay ugu horrayn u wareegtay Ciraaq, gaar ahaan Bagdaad, oo la dhisay qarnigii siddeedaad. Wareejinta xaruntu waxay bedeshay culayska siyaasadeed: hufnaanta maamulka iyo dhaqanka waxay noqotay mid ku tiirsan Ciraaq iyo Iiraan, halkii ay hore ku xiran ahayd Shaam. Kalfadhiga awoodda dhabta ah wuu is beddelay muddo dheer, ilaa uu khaliifku noqday astaan diimeed oo aan awood ciidan badan lahayn.

Aasaaska iyo kacaanka

Kacdoonka Cabaasiyiinta wuxuu bilaabmay gobolka Khuraasaan, oo ay ku midoobeen kooxo kala duwan: dad Carab ah oo ka cabanayay maamulka Umawiyiinta, iyo dad ku hadla Faarsi oo doonayay saami maamul. Isbahaysigaas kala duwanaanshahu wuxuu ka dib keenay khilaaf gudaha ah, maadaama Shiicada qaar ay filayeen in awoodda loo dhiibo xigtada Cali ibn Abii Dhaalib. Cabaasiyiintu markii ay xukunka gaareen waxay dhisteen dawlad rasmi ah oo leh diiwaanno, dawaan (waaxyo maamul), iyo wasiir sare.

Nidaamka maamulka

Maamulka Cabaasiyiinta wuxuu ku tiirsanaa nidaam qoraal ah: canshuur dhul, xisaabaad, iyo boostada dawladda (bariid) oo warbixin siyaasadeed keenta. Booskii wasiirka wuxuu noqday xarunta go'aan-qaadista maalinlaha ah, halka khaliifku hayay awoodda ugu sarreysa. Waqti dambe, ciidamada shaqaalaysan — oo badanaa laga soo qaatay bulshooyinka Turki-ku-hadla — waxay noqdeen cutub awood leh oo khaliifyada dhigi kara ama saari kara.

Aqoon iyo turjumaad

Muddadii Cabaasiyiinta waxaa ku baaqday hawl turjumaad ballaaran: qoraallo Giriig, Suryaani, Faarsi iyo Hindi ah oo loo rogay Carabi, gaar ahaan xisaab, xiddigiska, daawada iyo falsafada. Culimo ka soo jeeda meelo kala duwan waxay Bagdaad iyo magaalooyin kale ka sameeyeen shaqo aqoonyahannimo oo saldhig u noqotay xisaabta aljebrada iyo qalabka xiddigiska. Sidoo kale halkaas ayaa la habeeyay culuumta diinta: fiqi, xadiis iyo kalaam.

Kala-daadasho iyo dhammaad

Laga bilaabo qarnigii sagaalaad iyo tobnaad, gobollo badan waxay noqdeen kuwo iskood u taliya, iyagoo weli magaca khaliifka ku ducaysta khudbada. Boqortooyooyin kala duwan — sida Buwayhiyiinta iyo ka dib Salaajiqa — waxay Bagdaad ka hayeen awoodda dhabta ah. Xukunka Cabaasiyiinta ee Bagdaad wuxuu dhammaaday markii Mongolku qabsadeen magaalada qarnigii saddex iyo tobnaad; xigto Cabaasi ah ayaa markaas ka dib magac-khilaafad ku hayay Masar hoos amarka Mamluukyada.