Dawladii Mamaaliikta

Mamaaliik (Carabi: مملوك, macnaheedu waa "mid la leeyahay") waxa loo isticmaali jiray askar asal ahaan addoon ahaan loo soo iibsaday, badiyaa laga keenay dadka Turkiga ah ee Qibjaaq ee bariga Yurub iyo woqooyiga Baxarka Madow, kaddibna dadka Jarkas (Sherkes) ee Kawkaas. Carruurta yar ee la keeno waxa la barbaarin jiray xero ciidan, waxa la barin jiray Islaamka iyo fanka dagaalka, markay qaan-gaaraan waxa la xoreyn jiray oo la geli jiray ciidanka amiirka ama suldaanka. Sidaas awgeed Mamluugu ma ahayn addoon shaqo, ee wuxuu ahaa lakab ciidan oo tayo sare leh oo si tartiib ah u qabsaday awoodda siyaasadeed.

Nidaamkan waxa isticmaali jiray dawlado badan oo Islaami ah tan iyo qarniyadii hore, laakiin magaca "Dawladii Mamaaliikta" wuxuu inta badan tilmaamayaa Suldaanadda Mamaaliikta ee xukuntay Masar, Shaam (Suuriya iyo Falastiin), iyo xeebaha Xijaas. Waxay talada la wareegeen sanadkii 1250, markii ciidamada Mamaaliikta ee Ayuubiyiinta ay xukunka ka qaadeen boqortooyadii Salaaxuddiin faracyadeedii, waxayna sii jireen ilaa 1517, markii Cusmaaniyiintu la wareegeen Masar.

Sida awoodda loo kala wareejin jiray

Dawladda Mamaaliikta ma ahayn mid si joogto ah dhaxal ku socota. Suldaanka waxa badanaa la doorto ama xoog ku qabsada amiirrada waaweyn ee ciidamada haysta. Wiilasha suldaanka mararka qaarkood in muddo ah la fadhiisin jiray carshiga, laakiin awoodda dhabta ah waxay ku jirtay gacanta kooxaha Mamaaliikta ee ku xiran sayidkoodii hore. Sidaas awgeed xukunku wuxuu ku salaysnaa xiriirka xerada tababarka iyo ilaaligii sayidka, halkii uu ku salaysnaan lahaa dhalasho. Taariikhyahannadu badanaa waxay dawladda u kala qaybiyaan laba xilli: xilligii Baxriga (ku magac dheeraaday xerada Jasiiradda Niil) iyo xilligii Burjiga (Jarkaska ee ku sugnaa munaaraddaha qalcadda Qaahira).

Dagaallada muhiimka ah

Mamaaliiktu waxay caan ku noqdeen joojinta horumarka Mongoolka. Sanadkii 1260 dagaalkii Cayn Jaaluut ee Falastiin, ciidan Mamaaliik ah oo uu hoggaaminayay Qutuz iyo Baybars ayaa jabiyay ciidan Mongool ah, taasoo joojisay fidsanaantooda dhanka koonfur-galbeed. Baybars, oo kaddib noqday suldaan, wuxuu adkeeyay dawladda, wuxuuna dagaal kula jiray boqortooyooyinkii Salaxiyiinta (Crusaders) ee xeebaha Shaam. Qarnigii 14-aad Mamaaliiktu waxay maamuleen wadooyinka ganacsi ee isku xira Badda Cas iyo Badda Dhexe, taasoo dakhli weyn u keentay Qaahira.

Dhaqanka iyo dhismaha

Muddadii Mamaaliikta, Qaahira waxay noqotay mid ka mid ah magaalooyinka ugu waaweyn dunida Islaamka. Suldaannadii iyo amiirradii waxay dhiseen masaajido, madaaris, isbitaalo iyo qubuuro waaweyn, iyagoo isticmaalaya nidaamka waqafka (hanti dhaqaale oo loo asturay adeeg guud). Naqshadda Mamaaliikta waxaa lagu garto dhagax midab kala duwan leh oo isku dhex jira, munaarado xarrago badan, iyo far-qoraal Carabi oo derbiyada lagu qurxiyay. Sidoo kale waxaa kobcay cilmiga taariikhda iyo diinta, waxaana Qaahira degganaa culimo caan ah oo qoray shaqooyin weli la isticmaalo.

Dhicitaanka iyo waxa ka dambeeyay

Sanadkii 1516 ciidamada Cusmaaniyiinta ee Saliim I ayaa Shaam kula kulmay ciidamada Mamaaliikta, sanadka xigana ay la wareegeen Qaahira; suldaankii ugu dambeeyay waa la dilay, dawladduna way baaba'day. Si kastaba ha ahaatee, lakabka Mamaaliikta ma uusan dhamaan: Masar hoos timaadda maamulka Cusmaaniyiinta, beyyada Mamaaliikta ah ayaa sii hayay awood dhuleed iyo mid maaliyadeed ilaa horraantii qarnigii 19-aad. Sidoo kale Baqdaad qarnigii 18-aad waxaa maamulayay taliyayaal asalkoodu ka soo jeedo isla nidaamka Mamaaliikta.