Dayax

Dayax waa jir adag oo ku wareegsan meere (planet), meere yar (dwarf planet) ama jir kale oo qorraxda ku wareegsan. Dayaxa ma leh iftiin iska yimid; wuxuu la muuqdaa iftiinka qorraxda oo ka soo laaban. Ereyga Ingiriisiga ah 'natural satellite' waxaa loola jeedaa dayaxyada dabiiciga ah, kuwaas oo laga soocayo dayax-gacmeedyada dadku sameeyay.

Marka Af-Soomaali lagu yiraahdo 'Dayaxa' oo keligiis, badanaa waxaa loola jeedaa dayaxa Dhulka, ee ah kan kaliya oo Dhulka ku wareegsan. Habka farsamada ah, dayax kastaa waa mid ku xiran cuf-is-jiidadka jirka weyn ee uu ku wareegsan yahay, oo wareeggiisa (orbit) uu ku dhex socdo.

Sida dayax u dhaqmo

Dayaxa iyo jirka uu ku wareegsan yahay waxay wadaagaan xarun-culeys. Wareegga dayaxa ma aha goobo saxsan; badanaa waa 'ellipse' oo dheer ama gaaban. Marka dayax muddo dheer jirka weyn ku wareegsanaado, cuf-is-jiidadku wuxuu badanaa u horseedaa in dayaxa hal dhinac oo keliya u soo jeediyo jirka weyn — kan waxaa loo yaqaan 'wareeg xiran' (tidal locking). Dayaxa Dhulka wuxuu tusaale u yahay tan: mar walba isku dhinac ayaan ka arkeynaa.

Nooc iyo asal

Cilmi-baarayaasha waxay dayaxyada u kala saaraan siyaabo ku xiran sida ay u samaysmeen. Qaar waxay ka samaysmeen buurta boodhka iyo gaaska ee meere kasta hareeraysay xilligii samaysanka. Qaar kalena waa jirar yaryar oo asalkoodu ka baxsan yahay meelaha, kaas oo cuf-is-jiidadka meeraha soo qabtay — tusaale, dayaxyada yaryar ee Mars iyo qaar ka mid ah dayaxyada Jupiter. Sidoo kale waxaa jira aragti sheegaysa in dayaxyo qaar ka samaysmeen wax ka soo baxay isku dhac weyn.

Dayaxyada nidaamka qorraxda

Meerayaasha waaweyn ee gaas ah — Jupiter, Saturn, Uranus iyo Neptune — waxay leeyihiin dayaxyo tiro badan. Mercury iyo Venus dayax lahayn. Dhulka hal dayax leeyahay, Mars laba yaryar. Tirada dayaxyada la ogaaday way korodhaa mar kasta oo aalado cusub la isticmaalo, sidaas darteed tirooyinku ma deggan yihiin.