Dayax Gacmeed

Dayax gacmeed waa qalab dadku sameeyeen oo lagu diro hawada sare, badanaa si uu ugu wareego Dhulka ama jirin kale oo cirka ah. Ereyga Af-Soomaaliga ah "dayax gacmeed" macnihiisu waa "dayax gacanta lagu sameeyay", oo lagu micneeyay in uu ku dayanayo dayaxa dabiiciga ah ee Dhulka ku wareega.

Dayax gacmeedyada waxaa hawada geliya gantaal (rocket) xoog ku filan leh oo ka dhaafiya soo-jiidashada Dhulka. Marka la gaadho xawaare iyo dherer wareeg oo ku habboon, qalabku wuxuu galaa wareeg (orbit) oo uu ku sii socdo isagoo aan si joogto ah shidaal u isticmaalin.

Sida uu u shaqeeyo wareegga

Wareeggu wuxuu ku dhisan yahay isu-dheelitirka soo-jiidashada Dhulka iyo xawaaraha hore ee qalabka. Qalabku had iyo jeer wuu ku dhacayaa dhanka Dhulka, laakiin xawaarihiisa jiifka ah ayaa sameeya in uu "seego" Dhulka. Dhererka wareegga ayaa go'aamiya muddada uu ku maro hal wareeg: kuwa hooseeya ee dhulka u dhow saacado kooban ayay qaataan, halka kuwa sare ee la yidhaahdo geostationary ay hal maalin qaataan, sidaas awgeedna ay meel go'an oo dhulka ka sarraysa ku muuqdaan.

Noocyada iyo adeegsiga

Waxaa jira dayax gacmeedyo isgaadhsiin (telefoon, telefishan, internet), kuwo saadaasha hawada iyo cimilada la socda, kuwo sawir-qaadis ah oo dhulka la eego, kuwo hage ah oo lagu ogaado goobta sida nidaamka GPS, iyo kuwo cilmi-baadhis sayniseed sida teleskoobyada hawada lagu rakibo. Qaar kalena waa dad-qaad (spacecraft) oo ay saaran yihiin cirbixiyeen, sida saldhigyada hawada.

Qaybaha qalabka

Inta badan dayax gacmeedku wuxuu leeyahay jidh (bus) hayta qalabka, ilo koronto oo badanaa ah loox qorraxeed iyo baytari, nidaam kulaylka lagu hagaajiyo, nidaam habeyn ah oo hagaajiya dhinaca uu u jeedo, iyo raadiye lagu xidhiidho saldhigyada dhulka. Qaladka farsamo ee mid ka mid ah nidaamyadan wuxuu joojin karaa hawlgalka oo dhan, maadaama dayactir toos ah aan badanaa suurtagal ahayn.

Taariikh iyo arrimo hadda taagan

Dayax gacmeedkii ugu horreeyay ee dadku hawada geliyo waa Sputnik 1 oo Midowga Soofiyeeti diray 1957-kii, taasoo bilowday tartankii hawada sare. Tan iyo markaas kumanaan qalab ah ayaa hawada la geliyay. Arrin muhiim ah oo hadda laga wada hadlo waa qashinka hawada (space debris): burburka iyo qalabka shaqada ka baxay ee wareegga ku hadhay, kaasoo halis isku dhac u ah qalabka firfircoon.