Dayax meere
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
38 luqadood
Dayax meere (afka Ingiriisiga: natural satellite) waa jir dabiici ah oo ku wareegsan meere, meere yar (dwarf planet) ama jir kale oo Nidaamka Qorraxda ah. Kuwan waa jirar ay xoogga cufisjiidadka (gravity) jirka weyn ku hayo, sidaas darteedna ay wareeg joogto ah ku sameeyaan. Dayaxa Dhulka waa tusaalaha ugu caansan, oo af-Soomaali si aan kala saarnayn loogu isticmaalo erayga 'Dayax'.
Dayax meerayaasha way kala duwan yihiin baaxad iyo qaab. Qaar waa jirar wareegsan oo balaadhan, oo kuleyl gudaha ah leh iyo dhul-gariir; qaar kalena waa dhagaxyo yaryar oo aan qaab kaamil ah lahayn, oo laga yaabo in ay ahaayeen asteroids-yo lagu qabtay cufisjiidad. Tirada dayax meerayaasha la aqoonsan yahay way kordhaysaa markii telescope-yada iyo dayax-gacmeedyada baadhista ay helaan jirar cusub.
Sida ay abuurmaan
Saddex hab ayaa caadi ah lagu sharraxo asalka dayax meerayaasha. Midda hore waa in ay isla wada abuurmeen meeraha, oo isku boodhkii iyo cadarada ku wareegsanaa. Midda labaad waa qabasho: jirka meeraha wuxuu soo jiitaa jir dhoof ah, sida u badan tahay in ay dhacday dayax meerayaasha yaryar ee Mars iyo qaar ka mid ah kuwa Jupiter. Midda saddexaad waa isku dhac: nooc weyn oo jir ku dhacay meeraha, ka dibna burburka la tuuray isu ururay oo dayax sameeyay — sharraxaadda inta badan la xiriirinta Dayaxa Dhulka.
Nidaamka Qorraxda
Meerayaasha gudaha, Mercury iyo Venus dayax dabiici ah looma yaqaan. Dhulku wuxuu leeyahay mid keliya. Mars wuxuu leeyahay laba yaryar, Phobos iyo Deimos. Meerayaasha gaaska weyn — Jupiter, Saturn, Uranus iyo Neptune — waxay leeyihiin nidaamyo dayaxyo badan. Kuwa waaweyn waxaa ka mid ah Ganymede, Titan, Callisto, Io, Europa iyo Triton. Meere yarada sida Pluto sidoo kale waxay dayaxyo leeyihiin, oo Charon uu yahay kii ugu weyn.
Siddooyinka iyo dayaxyada
Meerayaasha weyn waxay sidoo kale leeyihiin siddo (rings) — xarumo baraf iyo boodh oo dhillo ah, oo kuwa Saturn ay ugu caansan yihiin. Xiriir ayaa u dhexeeya siddooyinka iyo dayaxyada: dayaxyo yaryar oo 'shepherd' loo yaqaan waxay xadka siddooyinka hagaajiyaan cufisjiidadooda, iyo burburka dayaxyo kale wuxuu noqon karaa isha alaabta siddada.
Muhiimadda sayniska
Dayax meerayaasha waa bar cilmi-baaris muhiim ah, gaar ahaan kuwa laga shakisan yahay in badweyn biyo ah ku hoos yaal barafka, sida Europa iyo Enceladus, iyo Titan oo hawo qaro weyn iyo wareegyo kiimiko leh. Sidoo kale, dayaxa jirka weyn ku wareegsan wuxuu saameeya meeraha: xoogga jiidista ayaa dhaliya mawjadaha badda (tides) iyo isbeddel gaabis ah oo ku yimaada wareegga meeraha isaga.