Dayaxyada Cirjeex
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
89 luqadood
Dayaxyada Cirjeex waa jirarka dabiiciga ah ee ku wareegsan Cirjeex (Jupiter), meeraha ugu weyn nidaamka qorraxda. Cirjeex wuxuu leeyahay tiro badan oo dayaxyo ah, kuwaas oo u dhexeeya jirar waaweyn oo meeraha la eg iyo dhagaxyo yaryar oo qaab-xumo leh. Sababta tiradan badan waa cuf-jiidasho xoog leh ee Cirjeex, oo awood u leh inuu qabsado jirar yaryar oo agtiisa maraya.
Afar dayax oo ugu waaweyn — Io, Europa, Ganymede iyo Callisto — waxaa loo yaqaan dayaxyada Galileo, maadaama Galileo Galilei uu ku arkay telescope sannadkii 1610. Arrintaas waxay caddaysay in jirar kale oo aan Dhulka ku wareegsanayn ay jiraan, taasna waxay saameyn ku yeelashay doodda ku saabsan xarunta nidaamka qorraxda.
Dayaxyada Galileo
Io wuxuu yahay jirka ugu firfircoon ee volkaano leh oo nidaamka qorraxda laga yaqaan; kuleylkaas waxaa keena jiidasho cuf ah oo isbeddelaysa (tidal heating) oo ka timid Cirjeex iyo dayaxyada kale. Europa waxaa hareeraha ku wareegsan qolof baraf ah, hoosteedana waxaa laga saadaaliyaa badweyn biyo ah, sidaas darteedna waa mid ka mid ah goobaha ugu muhiimsan raadinta xaalado nolol-u-habboon. Ganymede waa dayaxa ugu weyn nidaamka qorraxda oo ka weyn meeraha Mercury, waana kii kaliya ee la og yahay in uu leeyahay birlab (magnetic field) u gaar ah. Callisto waa dhul duqoobay oo god-godan badan leh, taas oo muujinaysa in dusha sare aan si weyn isu beddelin muddo dheer.
Kooxaha dayaxyada yaryar
Marka laga soo tago afarta waaweyn, waxaa jira koox dayaxyo gudaha ah oo aad ugu dhow meeraha, kuwaas oo qayb ka mid ah ay biyo-mareen u yihiin siddooyinka boodhka ah ee Cirjeex. Dibadda waxaa yaal koox badan oo dayaxyo yaryar ah, oo qaar badan ku wareegaan jid liicsan ama dhanka gaddoon (retrograde), macnaha waxay wareegaan lidka wareegga meeraha. Sifadan waxay muujinaysaa in badankood asal ahaan ay ahaayeen jirar la qabsaday, ee ma aha kuwo isla halkaas ka samaysmay.
Baaritaanka
Dayaxyada Cirjeex waxaa lagu daawaday telescope-yo dhulka iyo mid hawada sida Hubble, waxaana sawiro dhow ka soo saaray dayax-gacmeedyo maray ama meeraha ku wareegay, oo ka mid yihiin Voyager iyo Galileo, iyo dabadeed Juno. Baaritaanka casriga ah wuxuu diiradda saarayaa Europa iyo Ganymede, gaar ahaan qiyaasidda qolofta barafka iyo caddaynta biyaha hoose.