Dayr (xilliga dayrta)

Dayr (Ingiriisi: Autumn ama Fall) waa xilli ka mid ah afarta xilli ee sannadka ee ku xiran meelaha dhulka ee leh kala duwanaansho cimilo. Wuxuu ku yaal inta u dhaxaysa dhammaadka xagaaga iyo bilowga jiilaalka. Astaamihiisa ugu caansan waa in maalinta gaabato, habeenkuna dheeraado, heerkulkuna tartiib u hoos dhaco.

Xilliyada sannadka waxay ka dhashaan janjeerka dhidibka Dhulka (qiyaastii 23.4 darajo) marka la barbar dhigo wareegga uu Dhulka ku dul socdo Qorraxda. Sababtaas awgeed, marka Waqooyiga Kuradu uu ku jiro dayrta, Koonfurta Kuradu waxay ku jirtaa gu'da. Sidaas darteed xilliyadu waa isbarbar-diid u dhexeeya labada kura.

Xadaynta waqtiga

Xisaabta xiddigiska, dayrtu waxay ka bilaabataa isu-dheelitirka dayrta (equinox), maalinta uu maalinta iyo habeenku ku dhow yihiin inay isle'eg noqdaan, waxayna ku dhammaataa isu-dhaafka jiilaalka (solstice). Waqooyiga Kuradu taasi waxay ku beegan tahay bartamaha Sebtembar ilaa bartamaha Diseembar. Sida caadiga ah, xisaabta cimilada (meteorological) waxaa loo qaybiyaa bilo dhan: Sebtembar, Oktoobar iyo Nofembar.

Dabeecadda iyo nolosha

Meelaha dhaadhaca ah, geedaha caleentu way midab beddeshaa oo ay dhacdaa, maadaama dhirtu joojiso soo saarista kolorofil-ka. Xayawaan badan ayaa xilligan kaydsada cunto ama u diyaargarooba hurdada jiilaalka; shimbiro badan ayaa xilligan u haajira meelo diirran. Beeraleyda dunida qaar badan, dayrtu waa xilliga goosashada dalagga.

Isticmaalka ereyga Soomaaliga

Af-Soomaaliga, erayga 'dayr' badanaa loola jeedaa mid ka mid ah afarta xilli ee jadwalka cimilada Soomaaliyeed: gu', xagaa, dayr iyo jiilaal. Dayrta Soomaaliyeed waa xilli roob dhexdhexaad ah oo ka dambeeya xagaaga, waxaana loo isticmaalaa daaqa iyo beerashada. Sidaas darteed macnaha maxalliga ah iyo macnaha xiddigiska ee 'autumn' isku mid ma aha, in kastoo isku waqti dhow ay ku beegan yihiin.