Degaanka Tectonic ee Koonfurta Ameerika
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
55 luqadood
Degaanka tectonic ee Koonfurta Ameerika (South American Plate) waa mid ka mid ah saxannada waaweyn ee qolofta Dhulka. Wuxuu qaadaa dhammaan qaaradda Koonfurta Ameerika iyo badh ka mid ah salka badweynta Atlantik ee koonfur-galbeed. Sidaas awgeed waxaa saxanka ku jira labada nooc ee qolofta: qolofta qaaradeed (dhaadheer, culays yar) iyo qolofta badeed (khafiif ah balse cufan).
Saxanku wuxuu si tartiib ah ugu socdaa jihada galbeed, isagoo ka fogaanaya Degaanka Afrika. Dhaqdhaqaaqan wuxuu abuuraa xuduudo kala duwan: mid kala fidsan (divergent) bariga, mid isku dhaca (convergent) galbeedka, iyo xuduudo simbiriirixasho (transform) meelo kale.
Xuduudaha saxanka
Bariga, xuduudku waa Buurta Badda Dhexe ee Atlantik (Mid-Atlantic Ridge), oo ah meel qolof cusub laga dhaliyo. Halkaas Degaanka Koonfurta Ameerika iyo Degaanka Afrika way iska fogaanayaan, badweynta Atlantikna way ku ballaadhaysaa. Galbeedka, Degaanka Nazca — oo qolof badeed ah — hoos ayuu uga galaa (subduction) saxanka qaaradeed. Woqooyiga waxaa yaal xuduud adag oo lala leeyahay Degaanka Kariibiyaanka, halka koonfurta iyo koonfur-bari laga helo Degaanka Scotia iyo Degaanka Antaarktika.
Buuraha Andes iyo dhulgariirka
Isku dhufashada saxanka Nazca iyo kan Koonfurta Ameerika ayaa ah sababta koowaad ee kor u kacay silsiladda buuraha Andes, oo ku fidsan xeebta galbeed ee qaaradda. Isla nidaamkaas ayaa dhaliyay godka badda ee Peru–Chile (Atacama Trench) iyo safka fulkaanooyinka Andean. Marka saxannadu isku xayirmaan kadibna sii daayaan cadaadiska, waxaa dhaca dhulgariir aad u xoog badan; xeebta Chile iyo Peru waa mid ka mid ah aagagga dhulgariirku ugu badan yahay adduunka.
Qaab-dhismeedka gudaha
Bartamaha iyo bariga qaaradda waxaa ku yaal gogosho hore oo aad u duugoobay, oo loo yaqaan craton-nada (tusaale: gogosha Amazon iyo tan Brasiil ee bari). Meelahaas dhaqdhaqaaqa tectonic-ku wuu yar yahay, waxaana ka muuqda dooxooyin ballaaran oo wax lagu keydiyo sida barkadda Amazon. Kaladuwanaanshaha u dhexeeya galbeedka firfircoon iyo bariga xasilloon ayaa ah astaanta ugu weyn ee juqraafiga saxanka.