Dembidhaaf

Dembidhaaf waa hab nafsi iyo bulsho oo qof ama koox si ula kac ah uga tanaasusho dareenka cadhada, xanaaqa iyo rabitaanka aargoosiga ee ka dhashay xumaan lagu sameeyay. Waxaa badanaa lagu qeexaa isbeddel ku yimaada mowqifka dhibanaha xagga qofka xumaanta geystay, iyada oo aan lagama maarmaan ahayn in xumaantii la beeniyo ama la dhaafo.

Dembidhaaf waxaa laga hadlaa saddex sadar: heerka shakhsiga (qof qof kale u dhaafa), heerka xiriirka (labada dhinac wada dhisa kalsooni cusub), iyo heerka bulshada ama siyaasadda (bulshooyin kala tagsan oo isku dayaya inay xilli dagaal ka dib wada noolaadaan). Sadarrada waa kala duwan yihiin shuruudaha iyo natiijooyinka.

Qeexid iyo kala saarid

Dembidhaaf lagama dhigo illoow: qofka wax dhaafay wuu xasuusan karaa dhacdada. Sidoo kale lagama dhigo cudurdaar (in xumaanta la sheego mid saxan) ama heshiis (in xiriirka dib loo bilaabo). Qof waa dhaafi karaa isaga oo aan xiriirka dib u celin, sidoo kalena waa dib u celin karaa xiriirka isaga oo aan gudaha ka dhaafin. Kala-saaridda noocyadan waxay caadi ku tahay qoraallada cilmi-nafsiga.

Diinta

Diimaha waaweyn oo dhan qayb muhiim ah ayay ka yihiin fikradda dembidhaafka. Islaamka waxaa jira magacyada Ilaahay ee la xiriira dembidhaafka sida Al-Ghafuur iyo Al-Cafuw, waxaana jira farriimo dhiirrigelinaya in la dhaafo dadka kale. Masiixiyadda dembidhaafku waa udub-dhexaad, waxaana lagu daray ducooyinka aasaasiga ah. Yuhuuddana waxay leedahay xilli sannadeed oo loogu talagalay xisaab-celin iyo dembidhaaf. Falsafadda Buddhiidka iyo Hinduuga waxay dembidhaafka ku xiraan ka bixidda xanaaqa iyo dhibaatada uu keeno.

Dhinaca cilmi-nafsiga

Cilmi-nafsiga casriga ah wuxuu dembidhaafka u qaataa hannaan tallaabo-tallaabo ah: aqoonsiga dhaawaca, go'aan la gaaro, iyo bedelka jawaabta shucuurta. Cilmi-baarisyo badan ayaa xiriir muujiyay dembidhaafka iyo hoos u dhaca walbahaarka iyo murugada, laakiin natiijooyinka way kala duwan yihiin oo sababta iyo saameynta si kama' ah looma kala saari karo. Qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha waxay ka digaan in dembidhaaf degdeg ah oo lagu qasbo uu dhaawici karo qofka la dulmay, gaar ahaan haddii dulmigu socdo.

Heerka bulshada iyo caddaaladda kala-guurka

Wadamo dagaal sokeeye ka dhacay waxay isticmaaleen guddiyo run-sheegid iyo heshiis, kuwaas oo dembidhaafka ku xira qirasho iyo magdhow. Su'aasha ugu weyn ee laga doodo waa xiriirka dembidhaafka iyo la-xisaabtanka: dhaafid bilaash ah oo aan qirasho lahayn waxay dhalin kartaa dareen ah in xumaantii la caadiyeeyay. Soomaaliya iyo bulshooyin kale, habka dhaqameed ee xeer-beegtida iyo diyada ayaa qayb ka ah nidaam heshiisiineed oo dembidhaafka ku dhex jira.