Dhalinyaro

Dhalinyaro (Ingiriisi: adolescence) waa marxalad kobaca bini'aadamka oo ka dhaxaysa carruurnimada iyo qaangaarnimada. Waxay bilaabataa marka jidhku galo bilowga qaan-gaarnimada jidheed (puberty), taasoo hormoonnadu kiciyaan isbeddello jidheed iyo mid taranka la xiriira. Dhammaadka marxaladdu ma aha mid xad adag leh, waayo waxay ku xiran tahay tilmaamo bulsho iyo sharci sida shaqo, guur ama madax-bannaani dhaqaale.

Hay'adaha caafimaadka caalamiga ah badanaa waxay dhalinyarada ku sheegaan dadka da'doodu u dhaxayso 10 ilaa 19 sano, halka erayada 'young people' iyo 'youth' ay leeyihiin xadad kale. Xisaabaadka iyo siyaasadaha waddammadu way kala duwan yihiin, sidaas darteed tirooyinka la barbardhigo waa in la eego qeexidda la isticmaalay.

Isbeddellada jidhka

Inta lagu jiro qaan-gaarnimada, maskaxda qaybteeda hypothalamus iyo glandhaha pituitary waxay kiciyaan xiniinyaha iyo ugxan-sidaha inay soo saaraan hormoonno sida testosterone iyo estrogen. Waxaa dhaca kordhis degdeg ah oo dherer iyo miisaan ah, isbeddel cod ah, kobaca timaha jidhka, iyo bislaanshaha xubnaha taranka. Waqtiga bilowga wuu kala duwan yahay dad ka dad; hidaha, nafaqada iyo caafimaadka guud ayaa saameeya.

Kobaca maskaxda iyo dabeecadda

Cilmi-baaris neerfaha ah waxay tilmaamaysaa in maskaxda qaybaha go'aan-gaarista iyo xakamaynta dareenka — gaar ahaan prefrontal cortex — ay sii bislaanayaan ilaa da'da labaatanaadka hore. Isla waqtiga, nidaamyada abaal-marinta iyo dareenku aad bay u firfircoon yihiin. Tan waxaa lagu macneeyaa mid qayb ka ah sababta dhalinyaradu marmar u qaataan khatar badan oo saameynta asxaabtu ku weyn tahay, iyada oo aan tan loola jeedin cillad.

Aqoonsi iyo bulsho

Marxaladdan waxaa muhiim ah samaynta aqoonsi shakhsi ah: qofku wuxuu tijaabiyaa doorar, qiyam iyo xiriiro. Xiriirka asxaabta ayaa culays badan qaata, halka xiriirka qoysku uu weli saldhig u yahay. Dhaqamada qaar waxay leeyihiin caadooyin gudbin ah oo si rasmi ah u calaamadeeya galitaanka qaangaarnimada. Waxbarashada dugsiga sare iyo tababarka xirfadeed badanaa waxay go'aamiyaan waddada shaqo ee soo socota.

Caafimaadka iyo khataraha

Dhalinyaradu guud ahaan waa koox caafimaad wanaagsan, laakiin waxaa jira arrimo gaar ah: caafimaadka maskaxda sida walbahaarka iyo murugada oo badanaa bilaabma marxaladdan, shilalka waddooyinka, isticmaalka tubaakada iyo maandooriyaha, iyo caafimaadka taranka. Waxbarashada caafimaad, helitaanka adeegyo ay ku habboon yihiin da'doodu, iyo taageerada qoyska ayaa laga hadlaa sida hab yareynta khataraha.