Dhaqaale

Dhaqaale (Ingiriisi: Economics) waa cilmi bulsheed oo baara sida shakhsiyaadka, shirkadaha iyo dawladuhu u go'aamiyaan isticmaalka kheyraad xaddidan. Su'aasha aasaasiga ah waa sida loo soo saaro, loo qaybiyo lagana isticmaalo alaab iyo adeegyo, iyadoo baahiduhu badan yihiin, khayraadkuse yar yahay. Xaaladdan waxaa loo yaqaan 'yaraan' (scarcity), waana asaaska go'aan kasta oo dhaqaale.

Falanqaynta dhaqaalaha waxay ku tiirsan tahay fikradda kharashka fursadda (opportunity cost): marka doorasho la sameeyo, waxaa la waayaa faa'iidada ikhtiyaarka labaad ee la iska daayay. Dhaqaalayahannadu waxay isticmaalaan moodello xisaabeed, tirakoob iyo tijaabooyin si ay u qiyaasaan sida dadku uga jawaabaan bedelka qiimayaasha, canshuuraha ama dakhliga.

Qaybaha waaweyn

Dhaqaalaha waxaa caadi ahaan loo kala saaraa laba qaybood. Mikro-dhaqaale (microeconomics) wuxuu baaraa go'aannada qofka, qoyska iyo shirkadda gaarka ah, iyo sida suuqyada gaarka ah u shaqeeyaan iyadoo la eegayo baahida (demand) iyo bixinta (supply). Makro-dhaqaale (macroeconomics) wuxuu eegaa dhaqaalaha guud: wax-soo-saarka guud ee dalka, shaqo-la'aanta, sicir-bararka, iyo lacagta.

Suuqa iyo qiimaha

Qaabka suuqa ee caadiga ah, qiimuhu wuxuu ka dhashaa isku-imaatinka baahida iyo bixinta. Marka qiimuhu kaco, badanaa baahidu way yaraataa, bixintuna way kordhaa, ilaa la gaaro heer isu-dheelli-tiran. Suuqyadu had iyo jeer si hufan uma shaqeeyaan; waxaa jira xaalado loo yaqaan 'guuldarrada suuqa' (market failure), sida keligiis-maamul (monopoly), macluumaad aan sinnayn, iyo saameyn dibadeed sida wasakhaynta oo aan qiimaha ku jirin.

Siyaasadda dhaqaalaha

Dawladuhu waxay dhaqaalaha ku saameeyaan laba qalab oo waaweyn: siyaasadda maaliyadeed (canshuuraha iyo kharashka dawladda) iyo siyaasadda lacageed (dulsaarka iyo xakamaynta lacagta oo badanaa bangiga dhexe maamulo). Ujeeddooyinka la sheego waxaa ka mid ah xasillooni qiimaha, koboc joogto ah iyo shaqo-abuur. Qalabyadan waxay leeyihiin natiijooyin is-hortaag ah; tusaale, yaraynta sicir-bararka ayaa mararka qaar kordhisa shaqo-la'aanta muddo-gaaban.

Dhaqan-dhaqaale iyo dhaleeceyn

Qaar ka mid ah moodellada dhaqdhaqaaqa waxay ka duwan yihiin fikradda 'qofka caqli-badan ee mar walba xisaabiya faa'iidada'. Dhaqaalaha dabeecadda (behavioral economics) wuxuu isticmaalaa cilmi-nafsiga si uu u sharraxo eexyada go'aan-qaadashada. Sidoo kale waxaa jira dood joogto ah oo ku saabsan intee in le'eg ee dhaqaaluhu yahay cilmi saadaalin kara, maadaama tijaabooyinka la xakameeyay ay adag yihiin dhaqaalaha guud.