Dhaqan

Dhaqan waa erey lagu tilmaamo dhammaan hab-nololeedka bulsho: luqadda, caqiidada, caadooyinka guurka iyo aaska, cuntada, dharka, farshaxanka, muusigga, sharciyada aan qoraalka ahayn, iyo hab-fikirka lagu qiimeeyo waxa suurtagalka ah iyo waxa aan la aqbali karin. Dhaqanku ma aha wax dhalasho lagu helo, ee waa wax la barto — carruurtu waxay ka bartaan qoyska, dadka la da'da ah, iskuulka iyo warbaahinta.

Cilmiga anthropology-ga (cilmiga bini'aadamka) iyo sociology-ga (cilmiga bulshada) ayaa erayga si farsamo ah u isticmaala. Waxaa jira laba isticmaal oo waaweyn: mid ballaaran oo ka dhigan dhammaan waxa bulshadu samayso, iyo mid cidhiidhi ah oo lagu wadaago farshaxanka, suugaanta iyo hal-abuurka. Labada macne waa la isku qaldaa marka laga hadlayo siyaasadda dhaqanka.

Qaybaha dhaqanka

Culuma badan ayaa u kala qaybiya dhaqanka laba dhinac. Dhinaca la taaban karo (material) wuxuu ka kooban yahay agabka: guryaha, qalabka, dharka, hubka, farshaxanka gacanta. Dhinaca aan la taaban karin (non-material) wuxuu ku jiraan qiyamka, caqiidada, xeerarka bulshada iyo luqadda. Labadu way isku xiran yihiin: qalab kasta wuxuu wata macne dhaqameed, isbeddelka tignoolajiyaduna wuxuu badanaa keenaa isbeddel fikradeed.

Luqadda iyo gudbinta

Luqaddu waa aaladda ugu weyn ee dhaqanka lagu kaydiyo lagana gudbiyo. Bulshooyinka ku tiirsan afka (oral) — oo ay Soomaalidu ka mid tahay — gabayga, sheekooyinka, maahmaahda iyo abtirsiinyada ayaa xambaarsan taariikhda, xeerarka iyo aqoonta deegaanka. Qorista, daabacaadda iyo warbaahinta dijitaalka ah waxay ballaariyeen tirada dadka gaari kara macluumaadka, laakiin sidoo kale beddeleen cidda go'aamisa waxa la kaydiyo.

Isbeddel iyo is-dhexgal

Dhaqanku waa mid isbeddelaya. Waxaa isbeddelka keena hal-abuur gudaha ka soo baxa, ganacsi, guuritaan, gumaysi iyo xiriirka bulshooyinka kala duwan. Habka dhaqan qayb ka mid ah loo qaato bulsho kale waxaa loo yaqaan 'acculturation'. Marka koox yaryar ay ku milanto mid weyn oo ay lumiso astaamaheeda hore waxaa loo yaqaan 'assimilation'. Isbeddelku had iyo jeer ma ahan sinnaan: koox xoog badan oo dhaqaale iyo warbaahin leh ayaa saameyn ka weyn saarta.

Ilaalinta iyo siyaasadda

Hay'ado caalami ah, gaar ahaan UNESCO, waxay leeyihiin barnaamijyo lagu ilaaliyo hidaha la taaban karo (goobo taariikhi ah) iyo hidaha aan la taaban karin (caadooyin, farsamooyin, muusig). Dawladuhu waxay dhaqanka u isticmaalaan qayb ka mid ah dhismaha aqoonsiga qaran; taasi waxay marmar keentaa muran ku saabsan cidda dhaqankeeda lagu daro qaabka rasmiga ah ee dalka lagu sawiro.