Dhaqan Soomaali

Dhaqan Soomaali waa isu-geyn hiddaha, caadooyinka, afka, iyo habka nolol-maalmeedka ee bulshada Soomaalida ku dhaqan Soomaaliya, Soomaalilaand, Jabuuti, Itoobiya (deegaanka Soomaalida), Kenya (Waqooyi-bari), iyo qurbaha. Waxa dhaqankan ugu muhiimsan waa afka Soomaaliga, diinta Islaamka, hiddaha xoolo-dhaqato iyo beeraale, iyo nidaam bulsho oo ku salaysan qaraabo iyo qabiil.

Dhaqanka wuxuu ka kooban yahay qaybo la taaban karo — sida guriga (aqal Soomaali), dharka, cuntada, iyo farshaxanka gacanta — iyo qaybo aan la taaban karin sida gabayga, sheekada, heesta, ciyaaraha, iyo xeerarka afka ah ee wax lagu xalliyo. Xeer beegtida, oo af Soomaali lagu yiraahdo 'xeer', waa nidaam sharci dhaqameed lagu maamulo khilaafyada qoysaska iyo beelaha, oo weli ka shaqeeya meelo badan.

Af iyo suugaan

Afka Soomaaliga waa mid ka mid ah afafka Kushitiga (Cushitic) oo qayb ka yahay qoyska Afroaasiyaatiga. Muddo dheer suugaanta waxa lagu kaydsanaa afka oo kaliya, kaydinta xasuustana waxa lagu tiirsanaa gabayaa iyo dad xafida. Qorista rasmiga ah ee farta Laatiinka waxa la ansixiyay sannadkii 1972-kii, taasoo horseedday olole aqoon-isweydaarsi iyo daabacaad. Suugaanta waxa ka mid ah gabay, geeraar, buraanbur (badanaa haween tira), iyo hees-hawl oo hawlaha nolosha lala qaado.

Bulsho iyo qaraabo

Xidhiidhka qoyska wuxuu ku dhisan yahay abtirsiinyo dhinaca aabbaha loo raaco. Qofku wuxuu xafidaa magacyada awoowyadiisa, taasina waxay caddaysaa meesha uu ka tirsan yahay beesha iyo waajibaadka isbahaysiga. Nidaamka 'diya' ama mag-bixinta ayaa lagu magdhabaa dhaawac ama dhiig, oo culayska magaha waxa qaataa koox qaraabo la yiraahdo 'jilib' ama 'mag-qaad'. Guurka waxa lala socda yarad iyo meher, waxaana lagu xoojiyaa xidhiidhka labada qoys.

Cunto, dhar iyo farsamo

Cuntada caadiga ah waxa ka mid ah canjeero (oo la yiraahdo canjeelo ama laxoox), sabaayad, muufo, hilib ari iyo geel, caano, bariis (badanaa bariis iskukaris oo xawaash leh), iyo shaah oo caano iyo xawaash lagu daray. Saliid subag iyo malab waa la isticmaalaa. Dharka haweenka waxa ka mid ah dirac iyo guntiino, ragguna macawis iyo koofiyad. Farsamada gacanta waxa ka mid ah tolidda kabo, xardhidda alaabta qoryaha iyo caanaha (haan, dhiil), iyo abaabulka aqalka Soomaaliga oo ka samaysan udub, dhig iyo dermo.

Isbeddel iyo qurbo-joog

Dagaalkii sokeeye ee 1991-kii ka dib iyo guuritaannada ka dhashay, tirooyin badan oo Soomaali ah waxay degeen Yurub, Waqooyiga Ameerika, Bariga Dhexe iyo Afrika. Qurbo-joogga waxay sii wadeen dhaqanka iyada oo laga dhex hirgaliyo xarumaha bulshada, xafiisyada raadiyaha iyo internetka, iyo maalgelinta xawaaladaha. Isla mar ahaantaana magaalaynta iyo warbaahinta cusub waxay beddelayaan hab-nololeedka gabaad-dhaqameed, gaar ahaan da'yarta.