Dhaqanka Soomaali

Dhaqanka Soomaali waa isku-darka caadooyinka, suugaanta, diinta, cuntada iyo habka nolol-maalmeedka ee bulshada ku hadasha af-Soomaaliga oo ku nool Geeska Afrika — Soomaaliya, Jabuuti, gobolka Soomaalida Itoobiya, iyo waqooyi-bari Kenya — iyo sidoo kale qurbo-joogta ku kala firirsan adduunka. Aasaaska dhaqankaas waxaa ka mid ah af-Soomaaliga, diinta Islaamka, nidaamka qaraabada ee qabiilka ku dhisan, iyo taariikh dheer oo xoolo-dhaqasho iyo ganacsi xeebeed isku dhaftay.

Bulshada Soomaaliyeed waxay taariikh ahaan ku tiirsanayd laba hab-nololeed oo isku xidhan: reer-guuraaga xoolo-dhaqatada ah ee raadinaya biyo iyo daaq, iyo dadka degganaanshaha ku nool ee beeraha ka soo saara webiyada Shabeelle iyo Jubba ama ganacsiga ka wada magaalooyinka xeebta. Labadaas hab wax bay ka bedeleen ereyada, murtida iyo qiyamka bulshada; tusaale ahaan geela wuxuu ku jiraa suugaanta, maahmaahyada iyo xisaabinta hantida.

Luqadda iyo suugaanta

Af-Soomaaliga waa luqad ka tirsan qoyska Kushitiga ee afafka Afro-Aasiyaanka. Muddo dheer suugaantu waxay ahayd mid afka lagu gudbiyo: gabay, geeraar, jiifto, buraanbur (oo dumarku badanaa tiriyaan), heeso hawleed, iyo hees-hawleedyo xoolo-dhaqan. Maansada waxay u adeegtay ujeeddooyin kala duwan — nabad-doon, dagaal-dhiirrigelin, dood siyaasadeed, iyo taariikh-hayn. Maahmaahyadu waa qayb muhiim ah oo murti bulsho lagu gudbiyo. Sannadkii 1972 ayaa af-Soomaaliga si rasmi ah loogu qoray far Laatiin ah, taasoo balaadhisay waxbarashada iyo daabacaadda.

Diinta iyo bulshada

Islaamka Sunniga ah, badanaa dhiganaya madhabta Shaafici, ayaa ah diinta ugu weyn. Diintu waxay saameyn ku leedahay guurka, dhaxalka, xilliyada ciidaha, iyo qaabka nidaamka bulshada. Taariikh ahaan turuuqda Suufiyada — sida Qaadiriya, Axmadiya iyo Saalixiya — ayaa door ku lahayd waxbarashada iyo dhex-dhexaadinta. Xagga kale, nidaamka qaraabada ee abtirsiinta lagu dhiso ayaa ah aasaaska xallinta muranka; xeerka Soomaaliyeed iyo diyada ayaa qaab-dhac ah oo lagu heshiiyo, isagoo waayihii dambe la wada shaqeeyay ama la tartamayay maxkamadaha rasmiga ah iyo shareecada.

Farshaxanka, dharka iyo cuntada

Farshaxanka gacanta waxaa ka mid ah alaabta xardhan ee alwaax iyo caag ah, dermooyinka iyo hargaha, weelasha caanaha ee haanta, iyo qurxinta geometeriga ah ee guryaha aqalka soomaaliga ah. Dharka caadiga ah waxaa ka mid ah macawiiska ragga, garbasaarta iyo diracda dumarka, iyo hijaabka. Cuntada waxaa ku badan bariiska, baastada (oo muujinaysa saameynta xilligii koonfurta la maamulayay), canjeerada, muufada, hilibka geela iyo adhiga, iyo shaaha xawaashka leh. Cuntada waxaa lagu qurxiyaa xawaash iyo basbaas.