Dhedig
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
116 luqadood
Dhedig (waxaa sidoo kale loo qoraa dhidig) waa jinsiga taranka ee noolaha kala-jinsiga leh oo soo saara unug-taranka weyn, kaas oo loo yaqaan ugxan ama gamete dheddig. Erayga waxaa loo adeegsadaa xayawaanka, dadka iyo qaar ka mid ah dhirta iyo fangaska, marka lala barbardhigo lab, kaas oo soo saara unug-taran yar oo dhaqdhaqaaqa (sida shahwada ama pollen-ka).
Farqiga u dhexeeya lab iyo dhedig wuxuu ku salaysan yahay cabbirka iyo hab-shaqeynta unugyada taranka, ee ma aha oo kaliya muuqaalka dibadda. Noolaha badan waxaa jira kala duwanaansho muuqaal ah oo u dhexeeya labada jinsi (dimorphism), laakiin waxaa jira noole badan oo kala duwanaanshahoodu aad u yar yahay. Qaar ka mid ah noolaha, gaar ahaan kalluunka iyo dhirta, waxay isku mar ama xilliyo kala duwan lahaan karaan labada qeybood ee taranka.
Sida jinsiga u go'aansanto
Xayawaanka badan, jinsiga waxaa go'aamiya nidaam kromosoom ah. Dadka iyo naasleyda kale, unugyada dheddigga caadi ahaan waxay leeyihiin laba kromosoom X, halka labka leeyahay X iyo Y. Shimbiraha iyo qaar ka mid ah cayayaanka waxaa jira nidaamyo kale, sida ZW, halkaas oo dheddigga uu yeesho laba kromosoom oo kala duwan. Xamaaratada qaar, heerkulka ay ukunta ku dhalaalaan ayaa go'aamiya jinsiga.
Astaamaha bayolojiga
Noolaha dheddigga ah waxay caadi ahaan lahaan karaan xubno taran gaar ah, sida ugxan-sidaha, kuwaas oo soo saara ugxan iyo hoormoono sida estrogen iyo progesterone. Naasleyda dheddigga waxay uur qaadaan oo ilmaha ku koriyaan minka, kadibna waxay ka nuujiyaan caanaha naasaha. Shimbiraha, xamaaratada iyo kalluunka badan, dheddigga ayaa ukunta dhala, taasoo qaar ka mid ah lagu bacrimiyo gudaha, qaarna dibadda.
Dhirta iyo fangaska
Dhirta, qaybta dheddigga ah waa qeybta ubaxa loo yaqaan carpel ama pistil, taas oo hoos ka gaba (ovary) leedahay unugyada ugxan. Marka pollen-ku yimaado, bacriminta ayaa dhacda oo miraha iyo abuur ayaa samaysma. Dhir badan waxay hal ubax ku wataan labada qeybood, waxaana loo yaqaan ubax isku-dhafan; kuwo kalena waxay leeyihiin ubaxyo kala duwan ama xitaa geedo gebi ahaanba dheddig ah.