Dhererka Mowjadda
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
101 luqadood
Dhererka mowjaddu waa masaafada u dhaxaysa laba dhibcood oo isku xaalad ah (isku wajahad ah) oo ku yaal mowjad kuceynaysa — tusaale ahaan laba fiiq (crest) oo isku xiga ama laba god (trough) oo isku xiga. Waxaa badanaa lagu calaamadiyaa xarafka Giriigga ah lambda (λ). Halbeegga caadiga ah waa mitir, laakiin sida mowjadda oo kale waxaa la isticmaalaa naanomitir (nm) iyaba, sentimitir ama mitiro badan.
Dhererka mowjaddu waa mid ka mid ah saddexda tirakoob ee aasaasiga ah ee mowjadda lagu qeexo, iyadoo labada kale yihiin soo-noqodka (frequency, f) iyo xawaaraha faafinta (v). Xiriirkoodu waa v = f λ. Taas macnaheedu waa in marka xawaaraha uu joogto yahay, dhererka mowjadda iyo soo-noqodku ay yihiin laba is-barbar-dhac ah: kordhinta mid waxay keentaa yaraynta tan kale.
Qeexid iyo qiyaas
Mowjad si joogto ah u soo noqonaysa, dhererka mowjadda waa muddada meelaha (spatial period) — waa tan masaafada ah ee qaabku isku celiyo. Mowjadaha aan si buuxda u ahayn kuwo hal soo-noqod leh, waxaa loo qaybiyaa qaybo (falanqaynta Fourier), mid walbana wuxuu leeyahay dherer u gaar ah. Waxaa jira sidoo kale 'lambar mowjadeed' (wavenumber), oo ah rogaal-celinta dhererka mowjadda, k = 2π/λ, oo ku habboon xisaabta mowjadaha.
Dhexdhexaadka iyo isbeddelka
Marka mowjaddu ka gudubto dhexdhexaad (medium) una gudubto mid kale — tusaale iftiin hawada ka gala biyo — soo-noqodku wuu sii joogtaadaa, laakiin xawaaraha wuu isbeddelaa, sidaas awgeedna dhererka mowjaddu wuu isbeddelaa. Tan waxay ka mid tahay sababaha oo iftiinku u leexdo (refraction). Waxaa kaloo jira saamaynta Doppler: marka isha mowjadda iyo dhagaystuhu ay is dhaafayaan, dhererka mowjadda la arko wuu kordhaa ama wuu yaraadaa.
Nooca mowjadaha
Mowjadaha korantada iyo magnetiga (electromagnetic) waxaa loo kala saaraa dhererka mowjaddooda: raajada gaamma iyo X-ray waxay leeyihiin dherer aad u gaaban, iftiinka la arki karo wuxuu ku jiraa qiyaastii boqolaal naanomitir, halka mowjadaha raadiyaha ay gaari karaan mitiro ilaa kiiloomitiro. Mowjadaha codku waa mowjado cadaadis ah oo hawada ku dhex socda, dhererkooduna wuxuu ku xiran yahay soo-noqodka codka iyo xawaaraha codka ee dhexdhexaadka.
Fiisigiska quantum-ka, walxaha maadada ahna waxaa lagu xiriiriyaa dherer mowjadeed (dhererka de Broglie), oo ka soo horjeeda mugga (momentum) walxaha. Fikraddaas waxay saldhig u tahay sharraxaadda dhaqanka labanlaabka ah ee walxaha yaryar.