Dhircun
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
95 luqadood
Dhircun (sidoo kale: dhircune) waa xayawaan cuntadiisa ugu weyn ka helo dhirta: caws, caleemo, laamo, xididdo, abuur iyo midho. Ereyga waxaa lagu tarjumaa afafka kale sida 'herbivore' (Ingiriisi) iyo 'عاشب' (Carabi). Waa ka soo horjeedka hilib-cunka (carnivore), halka xayawaanka labadaba cuna la yiraahdo isku-dar-cune (omnivore).
Dhircunku waxay ka mid yihiin heerarka hoose ee silsiladda cuntada ee kaydka nolosha: waxay dhirta ka qaataan tamarta, ka dibna waxay noqdaan cunto xayawaanka ugaarsada. Sababtoo ah dhirtu waxay ka kooban tahay selluloos oo adag oo aan si fudud u dheefsanayn, dhircunnadu waxay leeyihiin hab-dheefshiid iyo ilko u gaar ah.
Qaabka jirka iyo dheefshiidka
Dhircunno badan waxay leeyihiin ilko ballaaran oo shiid u eg (molars) oo caleemaha iyo cawska ku shiida, halka foolalka jaray ay caleenta iyo cawska ka gooyaan. Selluloosku ma dheefsan karo dheef-shiidka xayawaanka keliya; waxaa ka caawiya bakteeriya iyo noolayaal yaryar oo mindhicirka ku nool oo halsano (fermentation) sameeya.
Waxaa jira laba hab oo waaweyn: kuwa caloosha afar-qaybta ah leh sida geela, lo'da, adhiga iyo cawsha — kuwaas oo cuntada soo celiya oo mar labaad calaliya (ruminants); iyo kuwa halsanada ku sameeya qaybta dambe ee mindhicirka sida faraska, dameerka iyo maroodiga.
Noocyada quudashada
Dhircunnada waxaa loo kala saaraa iyadoo la eegayo waxa ay cunaan. Cawsley (grazers) waxay quutaan caws dhulka ku yaal, tusaale lo'da iyo cawsha. Caleen-cune (browsers) waxay ka cunaan geedaha iyo kaynta, sida geela iyo geriga. Qaar kalena waxay ku takhasuseen midho, abuur ama malab-dhir; shimbiraha iyo cayayaanka qaarkood waa dhircun oo isku dhaf ah.
Doorka deegaanka
Dhircunku waxay saameeyaan qaabka dhirtu u kori karto meel. Daaqa xad-dhaafka ah wuxuu keeni karaa in caws-daboolku yaraado oo carrada duufaantu qaaddo, halka daaq dheelitiran uu ka caawin karo dhirta cusub inay soo baxdo. Waxay kaloo qaadaan abuurka meelo kale oo ay ku faafto. Xoolo-dhaqashada Soomaaliyeed — geela, lo'da, adhiga iyo riyaha — waxay dhammaantood ku tiirsan yihiin daaqa iyo kaynta.