Dhul-badeed
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
60 luqadood
Dhul-badeed (Ingiriisi: territorial waters) waa qayb ka mid ah badda oo la xiganaya xeebta dal, oo dowladda xeebta lahi ku leedahay awood dowladnimo (sovereignty) oo la mid ah tan dhul-weynaha. Awooddaas waxay ku fidaa biyaha, sariirta badda ee hoosteeda, dhulka ka hooseeya, iyo hawada korkeeda.
Qaab-dhismeedka sharciga caalamiga ah ee maanta la isticmaalo wuxuu ku salaysan yahay Heshiiska Qaramada Midoobay ee Sharciga Badaha (UNCLOS) oo la ansixiyay 1982-kii oo dhaqan-galay 1994-kii. Heshiisku wuxuu dalka xeebta leh u oggolaanayaa inuu ballaca dhul-badeedkiisa u qoro ilaa 12 mayl-badeed oo laga bilaabo khadka saldhigga ah (baseline).
Sida loo cabbiro
Cabbirku wuxuu ka bilaabmaa khadka saldhigga ah. Caadi ahaan waa khadka biyo-yaraanta ugu hooseeya ee xeebta lagu calaamadeeyo khariidadaha rasmiga ah. Marka xeebtu aad u jaban tahay ama jasiirado badan hor yaalliin, waxaa la isticmaali karaa khadad saldhig ah oo toosan (straight baselines) oo isku xira barro muhiim ah. Biyaha khadka saldhigga ka gudaha waxaa loo yaqaan biyo gudaha ah (internal waters).
Xuquuqda iyo xadidaadda
Awoodda dowladda xeebta leh ma aha mid dhammaystiran. Waxaa lagu xaddiday xaqa marista aan waxyeellada lahayn (innocent passage), oo maraakiibta dalalka kale u oggolaanaya inay dhul-badeedka soo maraan iyagoo aan waxyeelo u geysanayn nabadda ama ammaanka dalka xeebta. Marista waa inay noqotaa mid joogto ah oo degdeg ah; hawlaha kalluumaysiga, cilmi-baarista, ama dhaqdhaqaaqa militari ee lama oggolaan karo. Dalka xeebta leh wuxuu dejin karaa xeerar ku saabsan ammaanka maraakiibta, ilaalinta deegaanka, iyo kaabayaasha badda.
Aagagga kale ee badda
Dhul-badeedka waxaa ku xiga aag ku xiga (contiguous zone) oo ilaa 24 mayl-badeed gaari kara, halkaas oo dowladdu ku fulin karto xeerarka kastamka, socdaalka, caafimaadka iyo canshuuraha. Ka baxsan waxaa jira Aagga Dhaqaale ee Gaarka ah (EEZ) oo ilaa 200 mayl-badeed ah, halkaas oo dowladdu xuquuq ku leedahay kheyraadka, laakiin aan ahayn awood dowladnimo buuxda sida dhul-badeedka.
Khilaafaadka xadka
Marka labo dal oo is-hor fadhiya ama xeebahoodu isku xigaan aysan haysan meel ku filan, xadka waxaa badanaa lagu qeexaa heshiis laba-geesood ah ama xeerka khadka dhexe (median line). Muranno noocan ah waxaa maxkamado caalami ah, sida Maxkamadda Caddaaladda Caalamiga ah, horteeda la geeyay dhowr jeer. Soomaaliya iyo Kenya waxay kiis xadka badda ah ku lahaayeen maxkamaddaas, oo go'aan laga gaaray 2021-kii.