Dhulgariir

Dhulgariir (sidoo kale loo qoro dhul gariir) waa ruxruxa dhulka ee ka dhasha marka tamar si tartiib ah ugu urursanayd dhagaxyada qolofta Dhulka ay si degdeg ah u sii daysato. Tamartaas waxay ku faaftaa qaab hirar ah (mawjado seismic ah) oo dhex mara dhulka, kadibna dusha sare ka gariiriya.

Inta badan dhulgariirradu waxay ka dhacaan agagaarka xudduudaha saxanadaha tectonic-ga ah — qaybaha waaweyn ee qolofta Dhulka oo si joogto ah u dhaqaaqa. Marka labo saxan ay isku xoqaan ama isku riixaan, xoog ayaa isku ururaa ilaa dhagaxu ka jabo meel la yiraahdo cillad (fault). Waxaa jira sidoo kale dhulgariir ka dhasha fallaagada foolkaanaha iyo hawlo dad-samays ah sida buux-dhaafinta biyo-xareedaha ama qodista qoto-dheer.

Sida ay u dhacdo

Barta hoosta dhulka ee jabku ka bilaabmo waxaa la yiraahdaa xudunta (hypocentre ama focus). Bartii dusha sare ee ka kor taal xuduntaas waxaa la yiraahdaa epicentre. Qoto-dheeridda xudunta ayaa saameyn weyn ku leh baaxadda waxyeelada: dhulgariirrada gacan-dhow ee qolofta sare inta badan waxay dusha ka geystaan ruxrux ka xoog badan kuwa qoto dheer, xitaa haddii tamartoodu isku mid tahay.

Hirarka seismic-ga

Waxaa jira laba nooc oo hirar ah oo dhulka gudihiisa mara: hirar P ah (primary), kuwaas oo ugu dheereeya oo mara dhagax, biyo iyo hawoba; iyo hirar S ah (secondary), oo ka gaabis badan oo dhex mari kara dhagaxa keliya. Marka ay hirarku dusha gaaraan, waxaa dhalata hirar dusha mara oo badanaa keena dhaawaca dhismayaasha. Farqiga waqtiga ee u dhexeeya imaanshaha P iyo S waxaa xarumaha seismic-ga loogu isticmaalaa xisaabinta masaafada.

Cabbirka iyo qiyaasidda

Xoogga dhulgariirka waxaa lagu cabbiraa qalab la yiraahdo seismograph. Baaxadda (magnitude) waxay muujisaa tamarta la sii daayay, waana tiro keliya oo dhacdada u gaar ah; miisaanka casriga ah ee sayniska badanaa la isticmaalo waa moment magnitude. Miisaanka Richter waa mid hore oo weli si caan ah warbaahinta loogu adeegsado. Dhinaca kale, saameynta (intensity) waxay qiyaastaa sida ruxruxa loo dareemay oo meel kasta ku kala duwan, waxaana loo isticmaalaa miisaanno sida Mercalli.

Cawaaqibka

Dhulgariirku wuxuu jebin karaa dhismayaal, buundooyin iyo tuubooyin, wuxuuna kicin karaa dhul-go'is (landslides) iyo dabab ka dhasha khadadka gaaska iyo korontada. Haddii dhulgariirku ka dhaco hoosta badda oo uu dhaqaajiyo sagxadda badda si toos ah, wuxuu abuuri karaa tsunami. Dhulgariirka waaweyn waxaa badanaa raaca gariirro yaryar oo la yiraahdo aftershocks, oo maalmo ama bilo socon kara.

Diyaargarowga

Saadaalinta saxda ah ee waqtiga uu dhulgariir dhici doono weli sayniska ma suurtogelin. Taa beddelkeeda, waxaa la isku halleeyaa qiyaasid khatar oo juqraafi ah, xeerar dhisme oo dhulgariir u adkeysta, tababar bulsho, iyo nidaamyo digniin degdeg ah oo ka faa'iidaysta in hirarka P ay ka dheereeyaan kuwa dhaawaca geysta, taasoo bixisa ilbiriqsiyo kooban oo digniin ah.