Dhuxul Dhagax

Dhuxul dhagax (Ingiriisi: coal) waa dhagax lakab-lakab ah oo gubta, midab madow ama bunni-madow leh. Waxa uu inta badan ka kooban yahay kaarboon, iyo qaddar yar oo haydarojiin, kubriit, ogsijiin iyo nitrojiin ah. Waxa uu ka samaysmaa haraaga dhirta iyo geedaha ku ururay meelo biyo-badan oo hawo yar leh, kadibna cadaadis iyo kulayl hoos yimid muddo dheer.

Dhuxusha dhagaxa ah waa mid ka mid ah shidaalada fosil ee ugu badan adduunka. Waxaa loo isticmaalaa dhalinta korontada, samaynta birta iyo shamiito, iyo warshado kale. Sidoo kale waa ilaha ugu waaweyn ee gaaska kaarboon-laba-ogsaydh ee dadku sii daayo, taasoo ka dhigtay udub-dhexaadka doodaha isbeddelka cimilada.

Sida ay u samaysanto

Marka dhir badan ku dhinto meel biyo-barkado ah, ma qudhmi karto si buuxda maxaa yeelay ogsijiin baa yar. Waxaa ka samaysma lakab caro-dhir ah oo la yidhaahdo 'peat'. Marka lakabyo kale oo carro iyo dhagax ah ay ku dul urursadaan, cadaadiska iyo kulaylku waxay dhirta ka saaraan biyo iyo gaas, waxaana kordha saamiga kaarboonka. Sidaas ayaa loo helaa nooc kadib nooc: lignite, sub-bituminous, bituminous, iyo anthracite oo ah kan kaarboonka ugu badan.

Qodista

Laba hab ayaa la isticmaalaa. Marka lakabku dhulka u dhow yahay, waxaa la qaadaa carrada korkeeda (qodid dusha sare ah). Marka uu qoto dheer yahay, waxaa la qodaa god iyo waddooyin dhulka hoostiisa ah. Qodista hoose waxay leedahay khataro ay ka mid yihiin qaraxa gaaska miidaanka, dumista saqafka iyo cudurada sambabka ee boodhka ka dhasha.

Isticmaalka

Qaybta ugu weyn waxaa lagu gubaa warshadaha korontada: kulaylku wuxuu biyaha uumi ka dhigaa, uumiguna wuxuu wareejiyaa turbiin. Nooc gaar ah oo la yidhaahdo dhuxusha kookiska (coke) — dhuxul la kululeeyay hawo la'aan — ayaa loo isticmaalaa foornooyinka birta si biraha looga soo saaro macdanta. Sidoo kale waxaa jira warshado shamiito iyo kiimiko.

Saamaynta deegaanka

Gubashada dhuxusha waxay soo saartaa kaarboon-laba-ogsaydh, kubriit-laba-ogsaydh, ogsaydhyada nitrojiinka iyo walxo yaryar oo hawada ku milma. Kubriitku wuxuu keeni karaa roob aashito leh. Dambaska haray wuxuu ka kooban yahay birood culus. Waddamo badan ayaa siyaasado dejiyay si ay uga gudbaan dhuxusha oo ay ugu wareegaan ilo kale, laakiin dhaqdhaqaaqa kala duwan yahay gobol ilaa gobol.