Diin (aaminaad)

Diin waa nidaam ka kooban caqiido (waxa qofku rumeysan yahay), cibaado (falalka lagu caabudo), xeerar anshax iyo hay'ado bulsheed. Inta badan diintu waxay ka hadashaa wax ka baxsan adduunka la arki karo — Ilaah, ilaahyo, ruuxyo, ama nidaam guud oo cirifka nolosha sharraxaya. Erayga Af-Soomaaliga ah ee 'diin' wuxuu ka soo jeedaa Carabiga دين, halka 'aaminaad' loo isticmaalo rumaynta shakhsiga.

Diintu ma aha oo kaliya fikrad; waxay leedahay dhinac la arki karo: salaad iyo tukasho, soon, xaj iyo booqasho goobo la weyneeyo, xafladaha dhalashada, guurka iyo aaska, iyo qoraallo la tixgeliyo. Cilmi-baarayaashu waxay diinta ku falanqeeyaan dhinac taariikhi, bulsheed iyo maskaxeed, iyagoon go'aan ka gaarayn suurtogalnimada sheegashooyinka caqiidada.

Qaybaha caqiidada

Inta badan waxaa loo kala saaraa diimaha tawxiidka (mid-ilaah-rumaynta) sida Islaamka, Yuhuudda iyo Masiixiyadda; diimaha ilaahyo badan rumeeya sida Hinduusnimada qaar ka mid ah; iyo nidaamyo aan si toos ah ilaah ugu xarunsanayn sida Buudhisnimada. Waxaa sidoo kale jira caqiidooyin dhaqameed oo qabiil ama deegaan ku xiran oo aan qoraal rasmi ah lahayn, oo af-ahaan la is dhaafsado.

Doorka bulshada

Diintu waxay siisaa bulshada luqad wadaag ah oo lagu sharraxo geerida, cadaalada iyo ujeeddada nolosha. Waxay kaloo abuurtaa hay'ado — masaajid, kaniisad, macbad, dugsiyo iyo sanduuqyo caawineed — oo qeyb ka ah nidaamka waxbarasho, garsoor iyo kaalmo bulsheed meelo badan. Sidoo kale diintu waxay noqon kartaa aasaas siyaasadeed, iyada oo kooxo isticmaalaan sharciyad diimeed si ay awood ugu sameeyaan ama uga hor yimaadaan.

Daraasadda diinta

Cilmiga bulshada, anthropology-ga iyo taariikhda waxay diinta u daawadaan si isbarbardhig ah. Qaar waxay xoogga saaraan hawsha ay diintu bulshada u qabato — midnimo iyo nidaam; qaar kalena waxay eegaan sida shakhsigu macno u sameeyo. Sidoo kale waxaa jira dood ku saabsan 'secularization' — in doorka diinta uu ku yaraado bulshooyinka casriga ah — laakiin xogaha adduunka way is khilaafaan, meelo diinta way ku kordhaysaa halka meelo kalena ay ka dhimanayso.