Diinosoor
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
180 luqadood

Diinosoor (Dinosauria) waa koox waaweyn oo xayawaanno laf-dhabar leh ah (vertebrates) oo ka soo baxay xilligii Triassic, kadibna dhulka barrigiisa ku faafay muddadii Jurassic iyo Cretaceous. Kooxdan waxaa lagu aqoonsadaa astaamo lafeed oo gaar ah, gaar ahaan qaabka miskaha iyo sida lugaha si toos ah jidhka hoostiisa uga taagan yihiin — taas oo ka duwan xamaaratada kale oo lugahoodu dhinacyada ka baxaan.
Cilmi-baarayaashu waxay diinosoorada u kala qaybiyaan laba laan oo waaweyn: Saurischia (miska shabbaha kuwa xamaaratada) iyo Ornithischia (miska shabbaha kuwa shimbiraha). Nooc kasta oo hadda nool oo shimbir ah ayaa laga tiriyaa laanta Saurischia — sidaas darteed sayniska casriga ah diinosoorada looma arko koox gebi ahaanba baaba'day.
Qaab-dhismeedka iyo kala duwanaanta
Kala duwanaanta cabbirku aad bay u ballaadhnayd. Qaar ka mid ah theropod-yada yaryar waxay le'ekaayeen shimbir caadi ah, halka sauropod-yada qoorta dheer ay ka mid ahaayeen xayawaannada beriga ugu culus ee dhulka ku socday. Cuntadu waxay ku kala duwanayd: qaar geed-cune (herbivores) ah, qaar hilib-cune ah, qaarna isku dar.
Xiriirka shimbiraha
Xogta fossil-ka ee laga helay Shiinaha iyo meelo kale waxay muujisay in theropod-yo badan baalal (feathers) lahaayeen. Taasi waxay xoojisay fikradda ah in shimbiruhu ka soo jeedaan theropod-yada yaryar. Sidaas awgeed, ereyga 'diinosoorada aan shimbiraha ahayn' ayaa loo isticmaalaa kooxaha dhammaaday.
Dhammaadka xilligii Cretaceous
Dhammaadkii xilligii Cretaceous waxaa dhacay isbeddel deegaan oo weyn oo lumiyay noocyo badan, oo ay ku jiraan dhammaan diinosoorada aan shimbiraha ahayn. Sharraxaadda ugu caansan waxay tilmaamaysaa saameyn shixnad hawada ka timid (asteroid) oo la xiriirta godka Chicxulub ee Meksiko, oo laga yaabo inay la shaqeysay fallaaraha folkaanaha iyo isbeddello badeed.