Dimoqraadi

Dimoqraadi (sidoo kale loo qoro "dimuqraadi") waa nidaam siyaasi oo awoodda talada dowladda lagu tiirsan yahay rabitaanka dadweynaha. Ereyga wuxuu ka soo jeeda Giriigii hore: "demos" (dadka) iyo "kratos" (xukun ama awood), oo micnihiisu yahay xukunka dadka. Dadka waxay awooddooda u adeegsadaan si toos ah, ama iyagoo wakiillo doorta oo magacooda ku hawlgala.

Marka la barbardhigo nidaamyada kale — sida boqortooyada aan xaddidnayn ama kelitalisnimada — dimoqraadigu wuxuu ku kala duwan yahay in xukuumadda lagu doorto tartan furan, in muddo xilliga xukunka la xaddido, iyo in awoodda lagu hoos geeyo sharci. Haddii doorasho la qabato laakiin tartanku aan furnayn, aqoonyahannada badankood waxay ku tilmaamaan nidaam dimoqraadi ah oo qaab ah oo kaliya.

Noocyada dimoqraadiga

Waxaa jira laba nooc weyn. Dimoqraadiga tooska ah (direct democracy) waa in muwaadiniintu iyagu gudahood ku codeeyaan go'aannada, tusaale ahaan afti (referendum). Dimoqraadiga wakiilnimo (representative democracy) waa in dadku doortaan xildhibaanno ama madax oo sharci sameeya. Dalal badan waxay isticmaalaan isku dhaf: doorasho joogto ah oo lagu daray afti mowduucyo gaar ah.

Qaab-dhismeedka dowladda waxaa kale oo loo kala saaraa nidaamka madaxweynenimo (madaxweynaha si gaar ah loo doorto oo hoggaamiya fulinta) iyo nidaamka baarlamaanka (ra'iisul wasaare kalsooni ka helaya baarlamaanka). Waxaa sidoo kale jira boqortooyo dastuuri ah oo boqorku astaan yahay halka awoodda dhabta ah baarlamaan haysto.

Aasaaska iyo shuruudaha

Waxyaabaha inta badan lagu qeexo dimoqraadiga waxaa ka mid ah: doorasho xor ah oo caddaalad ah oo si joogto ah loo qabto; xaqa codbixinta guud oo dadka waaweyn oo dhan ku dhaqan; xorriyadda hadalka, isu-ururka iyo saxaafadda; garsoor madax-bannaan; iyo kala qaybsanaanta awoodda saddexda laan — sharci-dejinta, fulinta iyo garsoorka. Waxaa sidoo kale muhiim ah in xuquuqda dadka tirada yar ah lagu ilaaliyo sharci, si aqlabiyadda aysan xaqooda u tirtirin.

Taariikh kooban

Xididdada fikirka waxaa lagu xiraa Ateenta hore, halkaas oo qayb ka mid ah dadka rayidka ah ay shirar guud kaga qaybqaataan go'aannada, in kastoo haween, addoommo iyo shisheeyo laga reebay. Qarniyadii dambe waxaa soo baxay xaddidaadda awoodda boqorrada iyo baarlamaanno. Qarnigii 18-aad iyo 19-aad waxaa la asaasay dastuurro iyo doorasho ballaaran, halka xaqa codbixinta haweenka iyo baahinta xaqa codbixinta guud badanaa la gaaray qarnigii 20-aad.

Caqabadaha

Nidaamyada dimoqraadiga waxay la kulmaan caqabado sida musuqmaasuqa, saameynta lacagta ololeyaasha, faafinta war-been, hoos u dhaca ka qaybgalka codbixiyayaasha, iyo kala qaybsanaanta qabiil, diin ama fikrad ah oo tartanka siyaasadeed ka dhigta iska-hor-imaad. Waxaa kale oo su'aal ah sida go'aannada aqlabiyadda lagu waafajin karo xuquuqda aan la tirtiri karin.