Dirtiris

Dirtiris waa cilmiga iyo hawsha raadraaca xidhiidhka dhalashada iyo guurka ee dadka, iyo dhisidda liisaska abtirsiin ee muujinaya sida qof uu ku xidhan yahay awoowyadiis iyo qaraabadiisa. Shaqada waxay ku salaysan tahay diiwaanno qoran, markhaati af-ah, iyo mararka qaar tijaabooyin bayoolaji ah.

Natiijada dirtiriska waxay caadi ahaan noqotaa geed qoys (family tree) ama liis toosan oo aabbe-ka-aabbe ah. Dirtirisyaqaannada waxay isku daraan ilo kala duwan, kadibna waxay qiimeeyaan ilo kasta: goorma la qoray, yaa qoray, iyo sababta loo qoray.

Ilaha caadiga ah

Ilaha ugu badan ee la isticmaalo waxaa ka mid ah diiwaanka dhalashada, guurka iyo geerida ee dawladaha, diiwaanada diinta sida buugaagta kaniisadeed ee baabtiiska, tirakoobka guryaha (census), diiwaanada dhulka iyo dhaxalka, iyo diiwaanada ciidamada. Waxaa sidoo kale la isticmaalaa waraaqo qoys, qabuuro, iyo wargeysyada geerida.

Abtirsiinta af-ahaan

Bulshooyin badan oo dhaqan af-ah leh — Soomaalida ku jirto — abtirsiinta waxay ku dhawaaqaan af-ahaan, iyada oo carruurta lays baro liiska awoowyada. Soomaalida waxay isticmaalaan hab aabbe-ku-xidhan (patrilineal): qofku wuxuu tiriyaa aabbihiis, kadib awoowgiis, ilaa magacyo badan. Abtirsiinta waxay shaqo bulsho iyo shaqo sharci-dhaqan leedahay, oo waxay saldhig u noqotaa xidhiidhka qabiil iyo qaybsanaanta mas'uuliyadda sida diyada.

Habka casriga ah

Tan iyo dabayaaqadii qarnigii 20-aad, kaydad dijitaal ah oo diiwaanno taariikhi ah leh ayaa dirtiriska u fududeeyay dad badan. Baaritaanka DNA-da (oo lays barbardhigo qaybo hidde-side ah) waxaa loo isticmaalaa in lays hubiyo xidhiidh dhow ama in lays raadiyo asal fog, laakiin natiijadu waxay muujisaa suurtagalnimo tirakoob ah, ee ma aha caddayn qoraal ah.

Adeegsiga iyo caqabadaha

Dirtiriska waxaa loo adeegsadaa taariikh-bulsho, cilmi-baadhista dhaxalka caafimaadka, dacwooyinka dhaxalka, iyo sheegashada dhalasho ama dhalanteed. Caqabadaha waxaa ka mid ah diiwaanno lumay ama gubtay, magacyo isku mid ah oo laga yaabo in lays qaldo, iyo xog si ula kac ah loo beddelay markii xidhiidh siyaasadeed ama bulsho looga faa'iidaysanayay.